Welkom op myn Gooiers web site

2011-09-20T07:23:00.000-07:00

De ERFGOOIERSBRUG OVER DE KARNEMELKSLOOT.

(naamgeving in 1997)

2011-09-20T07:13:00.000-07:00

HET LAND VAN DE ERFGOOIERS

(tentoonstelling in het Schoutenhuis te Huizen in 1997)

2011-09-20T07:10:00.000-07:00

HET LAND VAN DE ERFGOOIERS.

(tentoonstelling in het Schoutenhuis te Huizen in 1997)

WELKOM OP MIJN GOOIERS WEB SITE

2011-09-06T05:16:00.000-07:00

Erfgooiers protest naar aanleiding van het doodschieten

van de erfgooier Hendrik Smit. Dit gebeurde in 1903

bij een vreedzame actie bij het Meenthek te Blaricum.

Een militair schoot, omdat enkele plaggen van de

Koedijk werden verwijderd.

WELKOM OP MIJN GOOIERS WEB SITE

2011-07-30T10:29:00.000-07:00

08/23/05

Welkom op myn Gooiers web site

Op reis in het verleden

Frans de Gooijer, hoeder van de history van de erfgooiers
door Joyce Huibers

Noem de woorden erfgooiers en boerderijen en tweeënhalf uur later is Naarder Frans de Gooijer nog steeds niet uitgepraat. Zijn vader was de laatste erfgooierboer in de vesting. Hoewel hij zelf nooit de ambitie heeft gehad boer te worden, heeft zijn familiegeschiedenis hem gegrepen. Sinds het begin van de jaren zeventig verzamelt De Gooijer alles wat hij er maar over kan vinden. Mappen, dozen vol staan er op zijn zolder. Inmiddels moet ook hij toegeven dat het bijna geen hobby meer is

Frans de Gooijer woont in de Gansoordstraat, niet ver van de nog bestaande boerderij van zijn grootouders op de hoek met de Pijlstraat. De woning is al een halve eeuw niet meer in de familie, maar regelmatig loopt hij er nog even langs. Hoewel hij het niet expliciet zegt, is het duidelijk dat de boerderij van zijn grootouders een beetje zijn grote trots is. ,,Het was een van de grootste boerderijen uit die tijd. Ik heb alle bewoners nagetrokken zover ik kon. In de zeventiende eeuw heeft het aan de burgemeester van Naarden toebehoord. Zesendertig meter lang was de boerderij. Ik heb het zelf nagemeten en er tekeningen van gemaakt.”
De Gooijer rommelt wat tussen zijn mappen en papieren die de hele eettafel bedekken. Foto’s , tekeningen, oude koopaktes. Je kan het zo gek niet bedenken of De Gooijer heeft het wel in een map zitten. ,,Kijk hier heb ik het”, zegt hij, een tekening tevoorschijn trekkend. ,,De houten achterkant bestaat niet meer. Toen mijn oma in 1956 overleed ging de boerderij naar een aannemer. Al haar zonen hadden inmiddels zelf al een boerderij, of hadden iets in de melkhandel. De aannemer heeft toen de houten schuren afgebroken en drie huisjes neergezet. De boerderij zelf is enkele jaren later opgeknapt en in twee woningen verdeeld.”

De Naarder werd in 1933 geboren op een boerderij in de Bussummerstraat. Zijn vader was zes jaar daarvoor voor zichzelf begonnen. Zijn voorouders verdienden sinds halverwege de negentiende eeuw de kost als boer in Naarden. Overgrootvader begon als pachter op het landgoed Oud Crailo, waar nu Linda de Mol woont. In 1857 betrok hij zijn eigen boerderij in de Bussummerstraat, een andere dan waar Frans’ vader later in terecht zal komen. Zijn kinderen begonnen ook een boerderij in Naarden. De grootouders van De Gooijer betrokken de boerderij op de hoek van de Gansoordstraat met de Pijlstraat in 1895.
,,De vestingboerderijen werden gebouwd om het garnizoen en de bevolking van voedsel te voorzien. Zeker ten tijde van omsingeling was dat heel praktisch. Door de koeien en de rogge kon het leger op krachten blijven. De boeren zijn op die manier tot twee keer toe hun verbouwde producten kwijtgeraakt. Alleen dan niet aan het eigen leger maar aan het Franse leger, dat in 1672 en in 1813 onder Napoleon Naarden binnen walste en hier lang gelegerd bleef”. De vesting telde in 1945 nog zeventien vestingboerderijen. Daarvan waren er zeven van niet erfgooiers. De erfgooiers hadden het recht om hun vee op de meentgronden te laten grazen, het zogenaamde schaarrecht. ,,De oudste boerderijen stammen uit de zeventiende eeuw. Van vroegere periodes zijn geen boerderijen bewaard gebleven. Nu zijn er nog slechts vijf over, al zijn ze niet allemaal herkenbaar. De kleine boerderijen bestonden uit een voorhuis met wat houten schuurtjes op het erf. Die van mijn oma en van mijn vader behoorden tot de grootste.
Ik heb de bewoners van mijn vaders boerderij zover mogelijk terug gezocht. Blijkt dat familie van de bekende schildersfamilie Ruysdael daar gewoond heeft. Dat zijn leuke ontdekkingen.”

Drukken
De Gooijer zag zelf niets in het boerenleven. ,,Als wij als kinderen de koeien in melkenstijd van de gemeenschappelijke weilanden moesten ophalen, probeerde ik me zo vaak mogelijk te drukken. Kwam ik er niet onderuit, dan probeerde ik landen of werelddelen te herkennen in de tekening op de huid van de koeien. Zo leerde ik onze koeien uit honderden anderen herkennen. Ik ben zo snel mogelijk iets anders gaan doen. Ik werd technisch tekenaar en ben onder meer hoofdconstructeur bij Stork geweest.”
De Naarder zegt altijd al interesse te hebben gehad in geschiedenis en aardrijkskunde. ,,Ik werd als kind gegrepen door de verhalen over de 80-jarige oorlog en de Gouden Eeuw. Daar was veel aandacht voor toen ik in de Tweede Wereldoorlog naar school ging. Machtig mooi vond ik dat. De interesse in de boerengeschiedenis van het Gooi en Naarden in het bijzonder is eigenlijk pas veel later gekomen. Toen mijn vader eind jaren zestig uit zijn boerderij moest, heb ik daar al wel alles opgemeten. Ik had het gevoel dat ik dat moest doen. De gemeente deed niets, die dacht alleen maar aan de bouwgrond die vrij kwam.”
“Ik las toen ook al veel over de erfgooiers geschiedenis. Maar de verslaving is pas echt begonnen zo halverwege de jaren zeventig. Ik wilde me bezig houden met geschiedenis, maar het wel klein en overzichtelijk houden. Dat werd het Gooi. Ik had ontdekt dat er wel over de erfgooiers was geschreven, maar altijd door buitenstaanders, nooit door hen zelf. Veel verhalen van vroeger gaan vaak over veldslagen en oorlogen of de koninklijke familie. Ik wilde uitzoeken hoe de maatschappij in elkaar stak, hoe het de gewone burger verging. Ik behoor tot die oorspronkelijke bewoners van het Gooi. Die geschiedenis wilde ik niet verloren laten gaan. Vanaf dat moment ben ik het archief in gedoken, verhalen gaan opschrijven en documenten gaan verzamelen.”
Sinds zijn pensionering is De Gooijer vaak in het archief in Naarden te vinden. Hij zit in het bestuur van de Stad en Lande Stichting en heeft zich bezig gehouden met de restauratie van het erfgooiersarchief. Ook is hij lid van de historische vereniging Blaricum.
De Naarder betreurt het dat in zijn eigen stad zo weinig ‘afgiftepunten’ zijn voor zijn verhalen. ,,Ik schrijf sinds 1987 regelmatig voor De Omroeper, toevallig afgelopen december nog een heel verhaal over de vestingboerderijen, en ook wel eens voor Tussen Vecht en Eem. Maar zij kunnen niet altijd alles gebruiken. Ik ben erg bevlogen in wat ik doe, maar ik ben wel zo’n beetje de enige hier. Ik mis in Naarden echt mensen om over het verleden te praten. In Blaricum, waar ik ook veel ben, leeft de geschiedenis van de erfgooiers veel meer. Daar vind ik ook veel meer gelijkgestemden.”

In de container
De Gooijer is de laatste tijd versneld bezig om zo veel mogelijk informatie te verzamelen en vast te leggen. In bladen, boekjes en op internet. ,,Vaak is het puur voor mezelf. Ik ben nu 69 en er kan me van alles overkomen. Het zou toch vreselijk zijn als alles weg raakt. Dit moet allemaal bewaard blijven. Mijn vrouw maakt graag de grap dat als ik er niet meer ben ze een container voor laat rijden en alles er in laat gooien. Weg ermee, opgeruimd staat netjes. Is eindelijk de zolder weer leeg, zegt ze dan. Ik moet er niet aan denken dat het gebeurt. Al die informatie, het zijn geen wereldschokkende zaken. Maar zoiets, de geschiedenis van je voorvaderen, moet bewaard blijven.”
,,Ik zeg wel eens tegen een vriend van mij die de hele wereld over reist: ik reis eigenlijk altijd in het verleden. En dat meen ik echt. Ik ben altijd met dat verleden bezig, zit er helemaal in. Soms misschien wel een beetje teveel. Dan loop ik verstrooid rond en denk ik aan het einde van de straat: “Wat ging ik nou toch ook al weer doen.”

Gooi en Eemlander 26.10.2002

Gooiers zijn bewoners van het Gooi,
Erfgooiers waren erfgenamen van het Gooi.

Over Gooiers wordt tegenwoordig veel geschreven. Bijna iedereen heeft weleens gehoord van de ‘Gooise Matras ‘ ... enz. Het eerste driekwart van de twintigste eeuw werd in de lokale pers ook veel aandacht besteed aan de Erfgooiers en de ‘Erfgooiers Kwestie’. De erfgooiers behoorden tot de oerbewoners van Gooiland en tot circa 1800 vormden zij in de Gooise dorpen een ruime meerderheid. Sinds onheuglijke tijden bezaten die inheemsen het vruchtgebruik van een groot deel van het Gooi. Vooral over dat gemeenschappelijk gebruik is veel geschreven, vooral van bovenaf en buitenaf. Als eenvoudige erfgooier wil ik graag mijn eigenwijze mening geven over het wel en vooral wee van de erfgooiers gemeenschap. Deze is onlosmakelijk verbonden geweest met de geschiedenis en het lot van het Gooi. “Het is maar een mening” zou prins Willem Alexander zeggen. Oordeelt of veroordeelt u zelf.

Reactie, kunt u mailen naar Mail to Frans De Gooijer

F.J.J. de Gooijer

Favorite Links

STARTPAGINA gooijer.nl

Geneaologie familie de Gooijer Met stamboom een site van mijn naamgenoot

GESCHIEDENIS VAN GOOILAND EN DE ERFGOOIERS

STAD EN LANDE VAN GOOILAND : OORSPRONKELIJK ARCHIEF 1422 - 1977
( Het werkarchief met de indeling zoals het in de archiefkelder van het Gemeenlandshuis aanwezig was )

Fotoalbum

Hier is het fotoalbum geplaatst met de foto,s van de open monumentendag september 2003

This site was last updated 08/23/05

GESCHIEDENIS

2011-07-30T10:27:00.000-07:00

05/30/03

People have
visited my page!

Chronologische geschiedenis van het Gooi

Deze chronologische lijst van jaartallen geeft een duidelijk beeld van de belangrijkste gebeurtenissen in het Gooi. Click op de link en u komt in de beschrijving. Met het pijltje links boven in uw browser komt u weer terug.

Jaartallenlijst 900 t/m 1567

Jaartallenlijst 1568 t/m 1705

Jaartallenlijst 1706 t/m 1814

Jaartallenlijst 1815 t/m 1913

Jaartallenlijst 1914 t/m 1939

Jaartallenlijst 1940 t/m 2008

Bibliografie van het Gooi

This site was last updated 05/30/03

ERFGOOIERS

2011-07-30T10:26:00.000-07:00

12/03/03

People have
visited my page!













Erfgooiers

Erfgooiers en het Gooi

Het Gooi werd in de vroege middeleeuwen Naerdincklant of Nardingerland genoemd en de bevolking Nardingerlanders. Nadat de naam ‘t Gooi ontstond, noemde men de inwoners Lantgooiers en tenslotte Erfgooiers. Sinds 968 was de streek in het bezit van de Abdis van Elten, die ook het bestuurde. Een adellijke dame die zo ver weg woonde van haar bezit, dat had voordelen voor de bewoners. Zij sloten zich al vroeg aaneen in een soort ‘marke’, die het gemeenschappelijk gebruik van graslanden en woeste gronden regelde.
Waarschijnlijk wisten ze niet beter of ze waren niet alleen de gebruikers, maar ook de eigenaren van de grond. Wanneer een groep boeren besloot een stuk hei te ontginnen tot akkergrond, dan moest men echter een soort belasting betalen. Deze zogenaamde koptiende werd ook daarna ieder jaar door de eigenaren van ieder perceel afgedragen aan Elten.

Eeuwenlang veranderde er weinig aan het bestuur en de gebruiken. De afwezigheid van een krachtig bestuur had ook zijn nadelen. Rondom het gebied dreigden edelen het bestuur over te nemen. De Abdis besloot daarom niet de grond, maar het bestuur van Naerdincklant over te dragen. Tegen een kleine vergoeding voegde Graaf Floris V in 1280 de streek bij het Graafschap Holland. Zelfs daarna waren er nog adellijke kapers op de kust, zoals Van Aemstel. Zij noemden de graaf smalend ‘der Keerlen God’ oftewel ‘de God van de boeren’. De bevolking was de graaf welgezind en vond deze kreet een erenaam. Zij bewezen dit tijdens de ontvoering van Floris door zijn ondergeschikte edelen. De Nardinglanders poogden de graaf te redden, maar hij werd lafhartig in 1296 vermoord. Onder invloed van de Vaderlandse Geschiedenis ontstond later de legende van een Floris die de erfgooiers het Gooi had geschonken. In 1326 wisten de Nardinglanders wel beter, na ontvangst van een brief van graaf Willem III. De Hollandse graaf verbood daarin zijn goede lieden van Gooiland om te vergaderen zonder zijn toestemming. Hem was ter ore gekomen dat door de “ghemeene lande” aangestelde raadslieden een volksvergadering bij elkaar riepen.

Gemeenschappelijk gebruik.
Het ontstaan van het gemeenschappelijk gebruik van heiden en weiden van het Gooi is onbekend. Vanaf 1404 werd het geregeld in de zogenaamde schaarbrieven en bosbrieven. In de schaarbrieven stond omschreven hoeveel vee een gerechtigde mocht scharen. Een schaar is letterlijk een stuk weiland van bepaalde grootte, zo veel als nodig is om een koe te voeden. In uitgebreider betekenis kwam het neer op de hoeveelheid koeien die een boer mocht laten grazen op de gemeenschappelijke weide, de Meent genaamd. In de opvolgende schaarbrieven werden de rechten van de “gemeene lantgoyers” steeds verder uitgewerkt, maar ook het uitsluiten van niet-gerechtigden. Het instituut Stad en Lande doet zijn intrede, het begrip Erfgooier komt pas in 1702 op schrift voor. In die tijd waren er al scharende (veehoudende) en niet-scharende leden. Huizer vissers zullen alleen gebruik hebben gemaakt van het maken van eiken takkenbossen voor het roken van vis. Hout sprokkelen en turf steken zal door iedereen zijn gedaan, dat was het enige voordeel dat de wevers en armlastigen hadden.
De scharende erfgooiers, de boeren, hadden het meeste voordeel van de gemeenschappelijke rechten. Ook zij konden niet alleen leven van de veehouderij, de meesten hadden een gemengd bedrijf. Het vee diende in hoofdzaak voor de levering van mest voor de zanderige akkers. In de winter stonden de koeien in een potstal op een steeds hoger wordend mestpakket. Ieder dag strooide de boer stro en heideplagen onder de koeien. In het voorjaar bepaalde de hoeveelheid mest de oppervlakte van vruchtbare akkers op de zogenaamde Eng. Aangezien op de hoge gronden sloten ontbraken, werden tussen de Meent en de Eng zogenaamde koedijken aangelegd. Het waren muurtjes die bestonden uit opgestapelde plaggen. Na de komst van het prikkeldraad zijn hieruit houtwallen ontstaan. Veldkeien gaven de onderlinge grenzen van de lange smalle akkers aan. Het kwam voor dat deze keien stiekem werden verplaatst en de dader een lange ploegvoor erbij stal.

ERFGOOIERS & NAZI-PERS

Deutsche Zeitung in den Niederlanden März 1943

Das uralte Recht der ‚Erfgooiers’

Die Eingesessenen kämpfen hartnäckig um ihre Ansprüche .

Als ,Het Gooi’ im Jahre 1874 durch den Bau einer Eisenbahn erschlossen wurde, entwickelte es sich in atemberabenden Tempo zu einem Erholungszentrum der Amsterdamer, wodurch die bäuerliche Bevölkering stark in den Hintergrund gedrängt wurde. Heute spielt diese im Gooi scheinbar nur noch eine bescheidene Rolle, und doch hat sich hier ein uralter Brauch erhalten können, der selbst in neuerer Zeit nochmals gesetzlich geregelt worden ist; das Recht der ,Erfgooiers’. Es ist darüber viel geschrieben und geredet worden, wobei sich der streittbare Charakter des Gooilanders erneut zeigte, der im Mittelalter als Kämpfer einen ähnlichen Ruf hatte wie etwa der Kosak im kaiserlichen Russland ! Um die Bezeihnung ,Erfgooier’ zu verdeutlichen, bedarf es eines kurzen Rückückblicks auf die Geschichte und Entwickelung dieses Landstrichs.

,Het Gooi’ hiess vor tausent Jahren ‚Nardinclant’ und gehörte zum Besitz des Klosters von Elten, das es 1280 zum Besitz dem Grafen von Holland in Erbpacht überliess. Damals war das Land noch wild und wüst und wenig bevölkert. Es bestand eigentlich nur aus einer Gemeinde, eben aus Nardinclant, die sich dan allmählich in mehere Dorfer spaltete. Es entstanden Laren, Huizen, Blaricum, Hilversum und Bussum, die aber alle an dem alten Brauch von Nardinclant festhielten, die umliegende Weiden und Wälder als gemeinsamen Besitz betrachteten und als solchen nutzten: ‚de gemeene heiden en weiden’, zusammenfassend ‚de meent’ geheissen.

In den Niederlanden nennt der Bauer sein Haus und Land kurz ‚erf’, weil er ja beides meist von den Vorvaren erbte. Jeder Gooibewohner, der nun ein ‚Erf’ sein eigen nannte, hatte das Recht, ,de Meent’ zu benutzen und auch das Holz in den Wäldern zu schlagen, die ‚plaggen’ in der Heide zu stechen. Dies Recht nannte man ‚schaarrecht’, und die Familien der Eingesessenen, die es beanspruchen konnten, taten dies auf Grund eins ‚schaarbrief’. Verliessen sie Het Gooi so wurde es ein ‚schlafendes’ Recht, das wieder in Kraft trat, sobald sie sich erneut im Gooi niederliessen. Diese Familien nun waren die ‚Erfgooiers’. Niemand machte ihnen ihr Recht streitig, solange die Gooigemeinden von eingesessenen Bugermeistern verwaltet wurden, die meist selber zu den Erfgooiern gehörten. Ende des 19 Jahrhunderts aber wurde das anders. Die Gemeinden begannen, sich als Herren und Besitzer der Wälder und Weiden der Erfgooier zu fühlen und veräuserten diese, wenn es ihnen gut dünkte, ohne die Erfgooier zu fragen. Diese dachten jedoch nicht daran sich so ohne weiteres in diese ‚neumodischen Auffasungen’ zu fügen und es begann sich ein Kampf zu entwickelen, der überall in den Niederlanden mit grossem Interesse verfolgt wurde. Er liess nichts an Heftigkeit zu wünschen übrig, wenn er auch vornehmlich mit der Feder und dem Wort geführt wurde . Einmal jedoch musste selbst die bewaffnete Macht antreten, um die erhitzten Gemüter zur Ordnung zu rufen. Es gab eine Schiezerei und ein Toter war zu beklagen .... Aber die Gooiländer zeigten eben, was sie als Kämpfer wert waren und so konnte es nicht anders sein: sie blieben Sieger! Dies hatten sie vor allem ihrem unermüdlichen Anführer zu danken, einem angesehenen Utrechtsche Bürger, Floris Voss, der die Sache der Erfgooier zu seiner eigenen machte, die ‚Nieuwe Partij gründetete und die Verwaltung von‚ Stad en Lande’, die vereinigten Gooigemeinden , heftig bekämpfte. Er entstammte einer alten Huizer Familie und hatte sich wieder im Gooi niedergelassen, wodurch sein Recht als Erfgooier, das lange ‚schlafend’ gewesen war, erneunt in Kraft trat. Floris Voss kämpfte hartnäckig und zäh wie ein echter Gooiländer, wobei er manchmal heftig mit der hohen Obrigkeit zusammenprallte, ohne seine Sache je verloren zu geben. Er erreichte es, dass die Erfgooiers wieder als Besitzer der Meent anerkannt wurden und ihr Recht gesetzlich bestätigt wurde durch das sogenannte ‚Erfgooiers Gesetz’ vom Jahre 1912. Heute bilden die Erfgooiers eine besondere Genossenschaft, die im ‚Gemeenlandshuis’ tagt. Einem stattlichen Gebäude in der Nähe der Crailooschen Brücke, unweit Hilversum, das der berühmte Architekt De Bazel den Erfgooiern baute. Dort werden auch die alten Dokumenten aufbewahrt, aus denen einwandfrei hervorgeht, dass die rechte der Erfgooier schon verbrieft waren, ehe dieser Landstrich überhaupt ‚Het Gooi’ hiess! Man erfährt aus diesen vergilbten Schriftstucken, dass Gooiland eine Zeitlang dem Koning von Preussen gehörte, als dieser das Kloster von Eltern und alle dazugehörende Landereien im 18 Jahrhundert übergenommen hatte. Das Erbpachtrecht war von der Grafen von Holland längst an die ‚Staten’ von Niederland übergegangen und von diesen an die königlichen Domänen, die sich mit den Erfgooiern Mitte des 19 Jahrhunderts gütlich auseinandersetzten und ihnen ihr Recht liessen.

Die Besitzer des Landes ‚Het Gooi’ heben also häufig genug gewechselt, die bewohner aber dieselben geblieben. Die erfgooiers werden wohl, wie es in Schriftstücken heisst, ‚ten eeuwigen daghe’ Besitzer der Meent bleiben und ihre Kühe dort weiden, hartnäckig an altem Recht festhaltend. So finden sich heute am Rande jener wohlgepfegte Villenkolonien , den ausgedehntesten der Niederlande, hart neben den prächtigen ‚laanen und plantsoenen’, die onübersehbaren Weideplätze der ‚Meent’ , bevölkert von Hunderten und aber Hunderten von Kühen.

M.P.

Hier de Nederlandse vertaling van bovenstaan artikel

Het oeroude Recht van der ‚Erfgooiers’.

De inwoners vochten hardnekkig om hun aanspraken

Als, Het Gooi’ in het jaar 1874 door de bouw van een spoorlijn (1) ontsloten werd, ontwikkelde het zich in adembenemend tempo tot een ontspanningscentrum (2) , waardoor de boerenbevolking sterk naar de achtergrond werd gedrongen. Tegenwoordig speelt deze in het Gooi schijnbaar nog slechts een bescheiden rol, en toch heeft zich hier een oeroud gebruik kunnen handhaven, dat zelfs in de nieuwere tijd nog wettelijk geregeld is: het recht van de ‚Erfgooiers’. (3) Er is daarover veel geschreven en gesproken, waarbij het strijdbare karakter van de Gooilanders zich opnieuw toonde, die in de middeleeuwen als strijders een vergelijkbare roep hadden als de Kozakken in het keizerlijke Rusland! (4) Om de betekenis ‚Erfgooiers’ te verduidelijken , is nodig een korte terugblik op de geschiedenis en ontwikkeling van deze landstreek.

‚Het Gooi’ heette voor duizend jaren ‚Nardinclant’ en behoorde tot het bezit van het Klooster van Elten (5) , dat het in 1280 in erfpacht overliet aan de Graven van Holland (6) Toendertijd was dat land nog wild en woest en dun bevolkt. Het bestond eigenlijk slechts uit een gemeenschap, dus uit Nardinclant, dat zich langzamerhand in meerdere dorpen splitste. Zo ontstonden Laren, Huizen, Blaricum en Bussum (7) , die echter allen aan het oude gebruik van Nardinclant vasthielden, daarbij de omliggende weiden en bossen als gemeenschappelijk bezit beschouwden en ook als zodanig benutten: ‚de gemeene heiden en weiden’, samengevat ‚de Meent’ geheten.

In Nederland noemt de boer zijn huis en land kortweg ,erf’, omdat hij beiden meestendeels van de voorvaderen erfde. Iedere Gooibewoner , die nu een ,erf’ zijn eigendom noemde, had het recht ,de Meent’ te benutten en ook het hout in de bossen te kappen, en ,plaggen’ (8) te steken op de heide. Dit recht noemde men ,schaarrecht’ (9) Verlieten zij Het Gooi, dan werd het een ‚slapend recht’ , dat weer in kracht trad, zodra zij zich opnieuw in het Gooi vestigden . Deze families nu waren de ,Erfgooiers’. Niemand bestreed hun recht, zolang de Gooise gemeenten door inheemse burgemeesters bestuurd werden, die meestal zelf tot de Erfgooiers behooorden. Einde van de 19e eeuw echter werd dit anders. De gemeenten begonnen zich als heersers en bezitters van de bossen en weiden te voelen en vervreemden deze naar het hun goed dunkte, zonder de erfgooiers te raadplegen. Deze dachten er echter niet aan zich zo zonder meer naar deze , nieuwe moderne opvattingen’ te voegen, en er begon zich een strijd te ontwikkelen, die overal in Nederland met grote interesse werd gevolgd. Er bleef niets aan heftigheid te wensen over, hoewel die toch voornamelijk met de pen en het woord gevoerd werd. Eenmaal echter moest zelfs de gewapende macht ingrijpen, om de verhitte gemoedeen tot de orde te roepen. Het kwam tot een schietpartij, en een dode was te betreuren.... (10) Echter de Gooilanders toonden bepaald, wat zij als strijders waard waren en konden niet anders zijn: zij bleven overwinnaars! Dit hadden zij vooral aan hun onvermoeibare aanvoerder te danken, een aanzienlijke Utrechtse burger, Floris Vos, die de zaak van de Erfgooiers tot zijn eigen maakte, de ‚Nieuwe Partij’ (11) oprichtte en het beheer van ,Stad en Lande’, de verenigde Gooise gemeenten (12) hevig bestreed. Hij stamde af van een oude Huizer familie en had zich weer in het Gooi gevestigd, waardoor zijn recht als erfgooier, dat lang ,slapend’ geweest was, opnieuw in kracht trad. Floris Vos streed hartnekkig en als een echte Gooilander waarbij hij menigmaal heftig met de hogere overheid in botsing kwam, zonder zijn zaak ooit op te geven. Hij bereikte het, dat de Erfgooiers weer als bezitters van de Meent erkend werden en hun recht wettelijk geregeld werd door de zogenaamde ‚Erfgooierswet’ van 1912. (13) Tegenwoordig vormen de Erfgooiers een bijzonder genootschap, dat in het ‚Gemeenlandshuis’ zitting houdt, een imposant gebouw in de buurt van de Crailose Brug, dichtbij Hilversum , dat de beroemde architekt De Bazel voor de Erfgooiers bouwde. Daar worden ook de oude documenten bewaard, waaruit onomstotelijk blijkt dat de rechten van de Erfgooiers al beschreven waren, eer deze landstreek überhaupt ,Het Gooi’ heette! Men onderkent uit deze vergeelde geschriften, dat Gooiland een tijdlang van de koning van Pruisen hoorde, toen deze het klooster van Elten en alle daarbij behorende landerijen in de 18e eeuw overgenomen had. Het erfpachtrecht was van de Graven van Holland al lang te voren overgegaan aan de ‚Staten’ van Nederland en van deze naar de koninklijke domeinen, die zich met de Erfgooiers in het midden van de 19e eeuw goed konden vinden en hun recht liet behouden.

De bezitters van Gooiland wisselde dus vaak genoeg, de bewoners echter zijn dezelfde gebleven. De Erfgooiers zullen wel, zoals het in oude schriftelijke akten heet, ,ten eeuwige daghe’ bezitters van de Meent blijven en hun koeien daar weiden, hardnekkig aan het oude recht vasthoudend. Zo bevinden zich tegenwoordig aan de rand van welverzorgde villaparken, de uitgestreksten van Nederland, vlak naast de prachtige ,lanen en plantsoenen’, de onoverzienbare weidepercelen van de ‚Meent’, bevolkt van honderden en nog eens honderden koeien.

---------------------------------

F.J.J. de Gooijer heeft bewust de tekst zo letterlijk mogelijk vertaald. De zinnen lopen daarom soms niet goed.

Voor verdere informatie zie http://gooijer.netfirms.com met o.a. een bibliografie

met boeken over Gooiland en de Erfgooiers.

1. Aansluiting op de Oosterspoorlijn Amersfoort - Amsterdam

2. Forenzengemeenten Hilversum en Bussum. Vakantiedorp en schildersdorp Laren en in mindere mate ook Blaricum.

3. De naam Erfgooier duikt voor het eerst op in een akte van 1706. Voorheen sprak men van ,gemeene landgooiers’. (gemeen = gewoon)

4. Overgenomen van de kroniekschrijver Lambertus Hortensius ca. 1500 – 1574

5. Het Sint Vitusklooster voor adellijke dames gelegen op de Elterberg.

6. Abdis Godelinde droeg het Gooi over aan Graaf Floris V

7. Het hoofdstadje was Naarden, waarbij ook het gehucht Bussum tot ca. 1815 behoorde.

8. Het Gooi bestaat voor een groot deel uit de zanderige stuwwal van de voorhistorische gletsjers. De landbouw akkers moesten vruchtbaar gemaakt worden met de koe- en schapenmest uit de potstallen. In plaats van stro werden heide plaggen voor de ligging van het vee gebruikt.

9. Een schaar was een bepaald maximum aantal koeien, dat per boer geweid mocht worden.

10. De uit Laren afkomstige erfgooier Smit werd door een soldaat doodgeschoten toen hij probeerde een gat in een koedijk (omheining) te graven

11. De Nieuwe Partij werd genoemd: “Hoofdbestuur van de Gerechtigden tot de gemeene Heiden en weiden van Gooiland”

12. De Oude Partij: “Vergadering van Stad en Lande van Gooiland”

13. Bij de Erfgooierswet van 1912 werd gesticht: “De Vereniging van Stad en Lande van Gooiland” Deze Vereniging is opgeheven in 1979.

KOPTIENDEN

2011-07-30T10:25:00.000-07:00

11/29/02

People have
visited my page!

Koptienden

KOPTIENDEN GOOILAND

Oorspronkelijk waren de koptienden gewone tienden, een kerkelijke belasting, die een percentage van het op de akkers staande gewas bedroeg. De tienden moeten op zekere tijd omgezet zijn in een betaling van een vaste hoeveelheid graan, afgemeten aan de hoeveelheid bouwland die men bezat. Men berekende dit in koppen: een kop was de hoeveelheid graan waarmee een schepel land kon worden ingezaaid. De koptiende aanslag bedroeg 5 kop graan per schepel bouwland. (1) De koptienden werden in 1280 niet aan het graafschap Holland overgedragen, maar behoorden toe aan de Heren van Nijenrode, van ouds her Eltense leenmannen. De tienden werden van alle akkers in het Gooi geind. Uit een onderzoek (2) is gebleken dat rond 1840 degenen die landbouw bedreven, en dus koptienden betaalden, bijna allen erfgooier waren. Dat is logisch bij de gemengde boerenbedrijven in het Gooi. De akkerbouw op de zandgrond was afhankelijk van de mest van het vee, dat in hoofdzaak op de meenten liep.

Eigenaar van de Koptienden.
Daniel Hooft Gerritsz kreeg in september 1766 het tiendleen in handen. Hij is in 1803 begraven. Zijn vrouw vermaakte in 1813 de tienden aan haar zuster. (4) Een frappant voorbeeld hoe de regenten in de ‘Republiek’ misbruik maakten van hun macht. De koptienden heffing kwam ten goede aan de super rijke familie Hooft, die hiervoor geen enkele tegenprestatie leverde. Bij het in gebreke blijven van een zeer kleine som geld, werd door Hooft gewoon beslag gelegd op het bezit van een arme boer. Deze regenten kliek kwam voort uit de sjacheraars die geen tiende penning wilde betalen over hun woekerwinsten. Zelf legden zij een nog grotere last op de schouders van hun arme landgenoten. Soortgenoten van regent Hooft weigerden koptienden te betalen, maar er volgde dan geen beslaglegging. Bijvoorbeeld: In ‘s Graveland weigerden de grootgrondbezitters jarenlang te betalen.
Er volgde geen in beslaglegging. Ook de super rijke ‘Heer de Wilhem’ weigerde koptienden te betalen. Over de jaren 1715-1728 beliep zijn schuld aan tienden en sluyen ruim honderd gulden. Echter ook in dit geval werd geen beslag gelegd op de grond.

Enkele leden van de familie Hooft waren Baljuw van Gooiland geweest. Machtsmisbruik was in de tijd van de ‘Republiek’ heel gewoon. Baljuwen, drosten of schouten, hadden financieel belang bij de rechtspraak. Hun inkomsten bestonden onder meer uit een aandeel van de opgelegde boeten. Bovendien uit de opbrengsten van schikkingen die getroffen werden ter voorkoming van een strafvervolging. Een baljuw (5) kreeg 1/3 deel van de opgelegde boeten, de ‘aanbrenger’ kreeg ook een 1/3 deel. Logisch dat dit systeem tot onoorbare praktijken en corruptie leidde. Zo ontstond het gezegde: Baljuwen en graven, stelen als raven. Uit de beslaglegging van bouwland vanwege een klein geldbedrag bllek dus dat Daniel Gerritsz Hooft ‘erfelijk belast’ was.

Een belangrijke bron voor het opsporen van Gooise voorouders.

De belangstellenden in Gooise voorouders zijn nu zo gelukkig bij
hun onderzoek gebruik te kunnen maken van de z.g. gaderboeken van de koptienden, dat zijn jaarlijkse kohieren van een specifieke grondbelasting. Deze vormen een uniforme en vrijwel aaneengesloten reeks over een tijdvak van meer dan driehonderd jaren, te beginnen bij 1502. Men vindt hierin de namen van de aangeslagenen met het bedrag van iedere aanslag, maar tevens bij iedere mutatie in iemands aanslag in de regel de naam van de andere partij (van wie aanslag, dus bouwland - is overgenomen, c.q. aan wie de aanslag is afgestaan).
In enkele gevallen is de familierelatie tussen beide personen aangeduid. In tal van andere laat deze zich - met meer of minder waarschijnlijkheid - wel vermoeden op grond van beider namen. Hierbij kan gebruik gemaakt worden van de omstandigheid, dat de Gooise plaatsen in die tijd alle slechts betrekkelijk kleine gemeenschappen waren. Alleen Hilversum is gedurende een deel er van even boven de driehonderd aangeslagenen gekomen. Sommige doopnamen waren bovendien zeldzaam, overeenstemming op dit punt mag dan als bewijs van verwantschap gelden. (3)

Door het werk van Dr. P.W. de Lange is het raadplegen van de koptienden registers, tot op zekere hoogte, vereenvoudigd.
Voor een aantal jaren (telkens zo om de dertig jaren of daaromtrent) heeft hij afschriften gemaakt van de namen van alle aangeslagenen. Dit is gebeurd voor de jaren 1504/5; 1537; 1566; 1593; 1622; 1651; 1680; 1708 en 1740. Deze namen zijn voorts - voor wat de jaren 1504/5 t/m 1622 betreft - per persoon en per jaar - op een kaartsysteem overgebracht, die lexicografisch gerangschikt zijn naar de doopnamen. Verder zijn - maar alleen voor wat betreft Hilversum - voor de overige jaren aldus gerangschikte lijsten bewerkt.

Men zal zich waarschijnlijk afvragen, waarom bij deze rangschikking geen gebruik gemaakt is van de geslachtsnamen. Het antwoord is eenvoudig: voor het overgrote deel van bedoeld tijdvak is slechts een klein deel van alle aangeslagenen met een degelijke naam aangeduid.

Het nader onderzoek binnen de periode van omstreeks 1620 tot 1720 kan bovendien belangrijk bekort worden, dank zij een bijzondere omstandigheid. In het algemeen is ieder kohier een kopie van het vorige, behoudens dat de namen van degenen, die niet langer tiendplichtig waren, zijn weggelaten en dat de namen van de nieuwe tiendplichtigen zijn bijgeschreven. Voor en na genoemde periode is het in het algemeen gebruik geweest om de nieuwe namen in te schrijven op open gevallen plaatsen. Men kan derhalve bepaalde personen dikwijls zekere tijd op ongeveer dezelfde bladzijde aantreffen, maar er zit geen systeem in de volgorde. Een zoon (of andere erfgenaam) kan wel eens op de plaats van zijn vader terecht gekomen zijn, maar dat behoeft niet. Omstreeks 1620 is men een ander systeem gaan volgen. Voor iedere plaats zijn alle nieuwe namen sindsdien achter de oude ingeschreven. Zo kwamen de >jaarklassen= steeds dichter bij elkaar en onderling in chronologische volgorde. Op deze wijze nam echter op de duur het aantal open plaatsen sterk toe. Van tijd tot tijd heeft men alle inschrijvingen weer bij elkaar laten aansluiten, waardoor deze uiteraard op andere bladzijden terecht kwamen. Alle >jaargenoten= bleven echter bij elkaar. En zo was het mogelijk om uit de bladzijde, waarop iemand in het kohier van een bepaald jaar voorkomt, af te lezen, in welk jaar hij >in het boek= gekomen is. Naar dat jaar behoeft dus verder niet gezocht te worden. Men kan het onderzoek direct van dat jaar beginnen. In de boven vermelde afschriften zijn deze beginjaren zoveel mogelijk aangetekend. Hiervan kan o.m. met vrucht gebruik gemaakt worden bij het opzoeken van de oudste vermelding van bepaalde geslachtsnamen.

Voor het herkennen van familierelaties, tussen in de registers genoemde personen, kan enige kennis van hun maatschappelijke achtergrond mede van nut zijn. Afgezien van de bewoners van Naarden en die van Hilversum sinds het derde kwart van de zeventiende eeuw, was deze in het beschouwde tijdvak overwegend, zo niet uitsluitend agrarisch. Voor niet-agrariers is landbezit tot op zekere hoogte iets bijkomstigs. Voor zo ver het een klein lapje grond voor eigen gebruik te boven gaat, betekent het voor hen alleen een vorm van geldbelegging, die aangetrokken, dan wel afgestoten kan worden, naarmate deze vorm in vergelijking met andere vormen meer of minder verkieslijk voorkomt. Voor de agrariers is land echter een onmisbaar bestaansmiddel. Voor zo ver hun middelen dat toelaten grijpen zij iedere gelegenheid aan hun landbezit uit te breiden en bij sterfgevallen zijn de erfgenamen er in de eerste plaats op bedacht het land binnen de familie te houden. Tegen deze achtergrond kan het >ideale= beeld van de mutaties in het landbezit (dus de aanslag)
van de agrariers als volgt geschetst worden:
Bij zijn huwelijk geven zijn vader en schoonvader beide hem enig bouwland mee; eventueel kan hun plaats ook ingenomen worden door een grootvader, oom of oudere broer. In volgende jaren breidt hij zelf zijn bezit gaandeweg door aankoop uit. Vroeger of later kan daar nog iets bij komen uit erfenis van vader en schoonvader. Zodra de kinderen volwassen worden en trouwen geeft hij op zijn beurt aan zoons en schoonzoons enig land mee. Komt hij tenslotte zelf te overlijden, dan wordt het hem resterende bezit - dikwijls in gelijke porties - over de zoons en schoonzoons verdeeld. Uiteraard zijn er talrijke variaties op dit patroon mogelijk. Overleeft bijvoorbeeld de vrouw haar man en zet zij (b.v. met een ongehuwde zoon) het bedrijf voort, dan kan de verdeling van het bezit soms lang na zijn dood plaats vinden, en kunnen ook kleinkinderen tot de erfgenamen behoren. Anderzijds, als de vrouw jong sterft en de man hertrouwt, moet het moederlijk erfdeel aan de kinderen uit het eerste huwelijk uitgekeerd worden. Zijn deze nog minderjarig, dan kunnen zij als de >weeskinderen= van hun vader in de registers voorkomen; waaruit men niet mag besluiten, dat hij zelf overleden is.
Voorzover gelijktijdige DTB en notariele gegevens beschikbaar zijn, zijn daarin vele voorbeelden van dit patroon te vinden. Dit maakt het aannemelijk dat het ook in andere tijden voorkwam. O.m. kan ons dit op het spoor brengen van schoonvaders en schoonzoons. Anderzijds kan afwijking van het patroon wijzen, hetzij op ongunstige financiele omstandigheden, hetzij op wijziging van maatschappelijke achtergrond, gepaard met vermindering van belangstelling voor landbezit. Dit laatste komt te Hilversum sinds het laatste kwart van de zeventiende eeuw in toenemende mate voor als gevolg van de voortschrijdende industrialisatie. (3)

Opmerking FdG: Het afnemen van landbezit in Hilversum is mijns inziens te wijten aan het ontstaan van een klasse van redelijk welvarende fabrikeurs. Zij en andere kapitaalkrachtige lieden kochten gronden op van arme inwoners. Die laatste grote groep verarmde verder, een deel van hen werd wever. Bij gebrek aan landbouwgrond en weidegrond werden zeer hoge pachtprijzen betaald door de plaatselijke agrariNrs.

---------------------------------------------------
WAARSCHOUWINGE
Den Wel Edele Gestrenge Heer Daniel Hooft GERRITSZ.,
Vrij-heer van Vreeland en Drossewaart / mitsgaders Schepen en Raad der Stad Amsterdam Etr. Etr.
Als Erfmaarschalk en Eygenaar van de Kop Tienden in Gooiland / doet een iegelyk weten / dat hy in ervaringe gekomen is / dat veele en verschillende Persoonen in gebreeke gebleven zyn / haare Tienden / op de Jaarlykse Zitdagen / in handen van zyn Collecteur te komen betalen; ende dat in kragte van het Oude Regt / die geene / dewelke drie Jaaren aan den anderen komt te versluijen / vervallen van den Eygendom van haare Landeryen; zoo heeft gemelde Heer de Versluijers van den Jaare 17 ende van voorgaande Jaaren / hy deezen willen waarschouwen ende vermanen / dat zy haar Sluijen op de toekomende Zitdagen dezer Jaars 17 als nog zullen hebben te komen zuyverten in handen van den voorschreeven Collecteur / ofte dat andersints zonder eenig langer uytstel ofte ppgluykinge teegens de gebreekige geprocedeert zal worden tot verval van haare Landeryen. Een iegelyk houde hem voor gewaarschouwt / en verhoede zyn schaade.
Zeg het voort.
----------------------------------------

Waarschouwinge

De Heer DANIEL HOOFT
Erfmaerschalck en Eygenaar van de Coptienden van Goyland / doet een iegelyk weten / dat hy in ervaringe gekomen is dat veele ende verscheyde Persoonen in gebreeke gebleven zyn / hare Cop-tienden op de jaarlyksche Sitdagen in handen van sijn Collecteur te komen betalen; Ende dat in krachte van het oude Recht / die geene dewelke drie Jaren aan den anderen komen te versluyen / vervallen van den eygendom van hare Landeryen : So heeft gemelde Heer Baron de Versluyers van den Jare 17 ende van voorgaande Jaren / hy desen willen Waarschouwen ende Vermanen / dat sy hare Sluyen op de toekomende Sitdagen deses Jaars 17 als noch sullen hebben te komen suyveren in handen van den voorschreven Collecteur / ofte dat andersints sonder eenig langer uytstel ofte oogluykinge tegen de gebreekige geprocedeert sal worden / tot verval van hare Landeryen. Een ieder houde hem voor Gewaarschouwt / ende Verhoede syn Schade.

De Sitdagen deses Jaars 17 beginnen

HILVERSUM
Den en den January

LAAREN
Den January

BLAARKUM
Den January

HUYSEN
Den en den January

NAARDEN
Den en den January
Seg het Voort

---------------------------------

KOPTIENDEN GADERREGISTER GOOILAND. CODE 117 ; NR. 280
BESLAGLEGGING DOOR DANIEL HOOFT GERRITSZ I.V.M. NIET BETAALDE KOPTIENDEN. IN BESLAG NEMEN VAN BOUWLAND IN HUIZEN.
[ geen datering vermeld, akte dateert van 1766 of later ]
______________________________________________________________
[voor zoveel de nood domilium gekozen hebbende ten huijze van den Boode deezer Dorpe]
--------------------------------------------------------------
Daniel Hooft Gerritsz Vrijheer van Vreeland mitsgaders Scheepen en raad der Stad Amsterdam, als Erffmaarschalk en Eygenaar van de koptienden in Gooiland, arrestant en Eyscher.

Gerrit Jacobze Ruijsendaal,
Tijmen Teunisse Krijnen,
Harmen Rave,
Curatoren over de persoon en goederen van Volkert Gerritse ook genaamd Volkert Gerritse Ruijsendaal.
Over Gedaagde, Van Erckell als Proveneur van de arresetant en Eyscher zegd, dat de hoofds deezer gemelde Volker Gerritse, offt Volkert Gerritse Ruijsendaal van Emerentia de Beer, weduwe van wijlen Michiel Clement, in eygendom hebbende bekoomen Tien Schepel Bouwland geleegen op het Hoog onder de Juresdictie van Huyzen, voorheen belend Meynderd Jansz ten Noorden en Jacob Glijn ten Zuyden en als nu ten Noorden en ten Zuyden deze wegens aan de arrestant en Eyscher hadden behooren betaald te worden Seven koptienden jaarlijks dog dat de gemelde Volkert Gerritse offt Volkert Gerritse Ruijsendaal nymermaal daarvan meer dan vier Jaaren zijnde gebleeven in gebreeken, het zelve Land aan de arrestant en Eyscher als Tiendheer is vervallen, waaromme de arrstant en Eyscher , en omme de Juresdictie van deezen Ed. Achtb. Gerechte tegen de over Gedaagde te fundeeren het zelve land op de .........................
door de Boode deezes Dorpe heeft gedaan neemen in den arreste, en de overge...... op eene behoorlijke wijze alhier heeft gedaan dagvaarden.
Mits welke en andere redenen / is 't nood / nader alle geenen. De voornoemde Proveneur in den naame als boven concludeerd eerstelijk tot d......tatie van het evengemelde ........
dat de gedaene overdraging zal worden verklaard van waarde en dat wijders bij vonisse van de Edele Achtbaare Heeren Schepenen dezer Dorpe dan voorgemelde Tien Schepel Bouwland door Volkert Gerritse, offt Volkert Gerritse Ruijsendaal van Emerentia de Beer weduwe van wijlen Michiel Clement in eygendom bekoomen zullen worden verklaard aan de Arrestant en Eyscher als Tiendheer te zijn vervallen en de over gedaagdens in hunne qualiteijt gecondenneerd hetzelve te geheugen en te gedoogen met de kosten, offt te tot anderen.
______________________________________________________________
[ Naarden, 14.09.1998 : KOPTHBES.LAG ]
De boer moest gewoonlijk 4 kop (ca. 4 liter) per schepel land betalen, per morgen 20 kop. In Blaricum getuigde men in de 17e eeuw, dat daar wel 18 kop betaald werd, en bij de heideontginning in de 18e eeuw wordt bij het sluiten van de accoorden gesproken van 4 kop per morgen. Het gebruik was dus 20 kop, uitzonderingen komen voor. [zie Naerdincklant blz. 12]
Zeven koptienden per 10 schepel wil dus zeggen, dat het bouwland zeer onvruchtbaar was. Het betrof hier waarschijnlijk een 18e eeuwse heideontginnning. (10 schepel = 2 morgen = ca. 2 ha.)

Noten

[ Naarden, 14.09.1998 : KOPTHBES.LAG ]

[ koptienden beslaglegging te Huizen ]

Noten:
1) Gooise oppervlakte maten (ca) : 1 morgen (9765) = 4 schepel( a 1953) = 20 spint (a 488) = 160 kop (a 61) = 800 roe(a 12,2)
Gooise inhoudsmaten :

2) De Koptienden als bron voor de economische geschiedenis van het Gooi 1500 - 1850 - in ‘Economisch- en Sociaal-Historisch Jaarboek 55’ (1992 pp. 35-74) K.P.J. Janse

3) Een belangrijke bron voor het opsporen van Gooise voorouders
- Dr. P.W. de Lange in TVE jrg. 2, afl. 8 - okt. 1972

4) Naerdincklant - Dr. De Vrankrijker (1947)

5) Hoofdlijnen uit de ontwikkeling der gerechtelijke organisatie in de Noordelijke Nederlanden tot de Bataafse omwenteling’

Bronnen en literatuur
-

Kopt020101.doc 23.09.2002
overgenomen van KOPTHBES.LAG

This site was last updated 10/06/02

KRONIEKEN

2011-07-30T10:24:00.000-07:00

People have
visited my page!

Kronieken

Lambertus Hortensius

Hortensius was een bijzondere man. Hij werd geboren in Montfoort circa 1500.
Aan de universiteit van Leuven studeerde hij voor priester. In 1527 kreeg
hij de taak geschiedenisles te geven aan de school van de 'Broeders des
Gemene Levens' in Utrecht. In die tijd werd hij tot priester gewijd.

In 1544 kwam hij in Naarden waar hij rector werd van de Latijnse School. In
die periode publiceerde hij veel over geschiedkundige onderwerpen in het
Gooi en Sticht. In het latijn schreef hij een boek 'Opkomst en ondergang
van Naarden'.
Het valt wel op, dat hij als priester kinderen had. Hij zorgde dat zijn
zoon Augustinus organist werd in de Grote Kerk. Bij de 'slachting' door de
Spanjaarden in 1572 heeft Augustinus leven gelaten. Lambertus Hortensius was
een van de zeven afgezanten, die in 1572 namens de stad tevergeefs de
Spaanse bevelhebber om genade smeekten voor burgerij en stad. Hij overleefde
wel het bloedbad dat de Spanjaarden aanrichtten, al werd hij wel mishandeld.
Hij vlucht, ziet de stasd op een afstand branden en trekt naar Utrecht. Eind
1573 keerde hij terug in Naarden en ging op een hofstede buiten de stad
wonen. Hij overleed in 1574 en werd begraven in de Grote Kerk, waar nog
steeds zijn grafsteen met grafschrift aanwezig is.
Zijn tweede zoon Hieronymus Hortensius werd priester, maar werd in 1576
aangesteld als de tweede predikant van Hervormd Naarden

Op de grafsteen van Lambertus Hortensius in de Grote Kerk staat vermeld:
"Hier ligt begraven het lichaam van Lamvertus Hortensius, een man van grote geleerdheid, een voortreffelijk letterkundige, een vernuftig historicus en een scherpzinnig leider der Naardense jeugd." De gedenksteen is vermoedelijk pas (veel) later geplaatst omdat als sterfjaar staat vermeld: 1573.

This site was last updated 10/07/02

VERPONDINGEN

2011-07-30T10:23:00.000-07:00

12/19/02

People have
visited my page!

Verpondingen

VERPONDING ONROEREND GOED IN HET GOOI

In de 17e en 18e eeuw was een deel van de bevolking van het Graafschap Holland redelijk welvarend. Naar de maatstaven van die tijd waren ook de lonen hoger dan elders. Echter ook de belastingen waren hoger en talrijker dan in andere gewesten. Door de vele impost - belastingen op de eerste levensbehoeften, waaronder voedsel, betaalden de rijken even weinig als de armen veel !

Het Gooi als oostelijke appendix van Holland , was een arm gebied. Bovendien lag deze grensstreek in het opmarsgebied naar Amsterdam. Zogenaamde vriend (het Staatse huurleger), als vijand (Spanjaarden, Fransen en Pruisen) plunderden er. De Gooise bevolking had dus in oorlogstijd te lijden van de militaire overlast en in vredestijd van de fiscale overlast. Daarbij kwam de telkens terugkerende veepest. Verder de grote brand in Naarden (17^e eeuw) , Blaricum ( 1696) en Hilversum (18^e eeuw ) .

Een van de talrijke belastingen was de VERPONDING. In 1628 werd deze in Holland ingesteld op onroerende goederen. De tarieven werden in stad en land even willekeurig bepaald, als bij de huidige onroerend zaak belasting. De verpondingskohieren werden in 1731/32 vernieuwd. Daarbij kreeg elk pand een verpondingsnummer en werd belast met de 12e penning van de huurwaarde per jaar. (het 12e gedeelte of 8 1/3 %)

De streek archieven te Hilversum en Naarden bezitten de plaatselijke verpondingsregisters vanaf 1732 t/m 1806. Daarop zijn de gegevens van elk pand vermeld, het verpondingsnummer, vorige en volgende eigenaar, soms de huurder, het oude en het nieuwe verpondingsbedrag. De zelfde gegevens bestaan ook voor grondpercelen, alleen zijn die niet aangeduid met een nummer. Van de grond wordt wel de oppervlakte en vaak de veldnaam gegeven. Ieder boek is voorzien van een alfabetische index op voornaam van de eigenaren. De laatste jaren voor 1800 zijn interessant als schakel tussen de primitieve administratie van de oude Republiek en het in 1832 ingevoerde kadaster. Einde 18^e eeuw zijn enkele militaire landkaarten van het Gooi gemaakt. Tussen het laatste kwart van die eeuw en 1832 is er weinig veranderd in de topografie van het Gooi. Het is dus mogelijk een soort kadaster kaart te maken van de toestand van omstreeks 1750. Daartoe is ook speurwerk in de notariele akten nodig. De oude transportakten vermelden belende buren van grond en bij het huis ook nog het verpondingsnummer. De eerste jaren na 1832 komen in akten, naast het kadasternummer, vaak nog de buren en ook veldnamen voor. Achttiende eeuwse plattegronden, met gegevens van Naarden, Bussum, Laren en Blaricum zijn praktisch gereed.

Het verpondingsbedrag van relatief kleine grondpercelen blijkt soms hoger dan een gemiddeld huis. In vergelijking met welvarende steden was de huizen verponding in Naarden en de dorpen laag. Daar stond tegenover, dat de boerderijen eenvoudig waren en de boeren veel verponding betaalden voor onvruchtbare grond. Het grondbezit van de boeren was in het algemeen klein, de oppervlakte wisselde sterk. Veel grond was in handen van de landgoed eigenaren en sommige regenten families.

Van iedere Gooise gemeenten liggen er belasting boeken in Hilversum of Naarden.

Het streekarchief van Hilversum bezit kohieren van Hilversum, Laren en Blaricum.

Blaricum heeft er slechts twee, de ene ( nr. 319) is van 1732 t/m ca. 1760 , de andere (nr. 320) is uit ca. 1760 t/m 1806.

Het Stadsarchief van Naarden bezit verschillende kohieren van Naarden, Bussum en Huizen. Het oudste van Naarden (OAN 123) begint in 1732, de laatste (OAN 122*) van 1786 - 1805.

Onderzoeks resultaten

Blaricum

Van veel Blaricumse boerderijen zijn de ligging en de eigenaren tot 1732 terug te vinden. De vraag blijft, of op het gevonden perceel een nog bestaande boerderij stond. Mogelijk is te zien hoe een boerderij 'thuis te brengen' is. Bij vergelijking tussen de beide kohieren blijkt, dat de volgorde van de panden door de jaren heen ongeveer gelijk is gebleven. De nummering verspringt soms met een of meer cijfers.

Twee voorbeelden uit Blaricum hoe gegevens uit een belasting boek van omstreeks 1800 gekoppeld kunnen worden aan de eerste kadasterkaart uit 1832.

Situatie op de Kadasterkaart van 1832 "Jacob Jacobsz de Jong"

In de boedelscheiding van Jacob Jacobsz de Jong (de jonge) uit 1835, wordt huis, erve en tuin genoemd volgens kad. nr. B 257, 258 en 259. De belendende buren waren Jacob van Rhenen ten zuiden en Hendrik de Graaf ten noorden. Genoemd huis had Jacob in 1799 geerfd van zijn vader Jacob Jacobsz de Jong (de oude)

In het verpondingskohier nr. 320 staat op fol. 26:

"Jacob Jacobsz de Jong, Huis van sijn vader f 1.0.-. "

Het verpondingsnummer is No 64. Het voorgaande kohier nr. 319 geeft bij het overeenkomstige pand (No 63) als eigenaar Jan Gerritsz Lamphen. De huurwaarde per jaar was toen f 12.-, gelijk aan ca. 75 jaar later.

II Situatie op Kadasterkaart van 1832 "Willem Klaasz Roozendaal"

Willem Roozendaal (ca. 1836) bezat volgens het kadaster uit 1832, huis, erve en tuin nr. B 270 en 271. Dit had hij in 1802 gekocht voor f 373.13.-- van Mietje Willemse Hogeboom, de weduwe van Willem Jansz de Gooijer. Inclusief de hoge bijkomende kosten betaalde hij f 391.13.-- De belendende buren waren Lammert de Zaaijer ten noordwesten en de gemeene weg ten zuidoosten.

In de kohieren nr. 319 en 320 staat bij No 67 de koper Roozendaal en de verkoper de weduwe Willem Jansz de Gooijer. De voorgaande eigenaar was Willem de Gooijer's eerste schoonvader, Jan Gijsbertsz Kramer. Het verpondingsbedrag was onveranderd f 1. 8.-- (een gulden, 8 stuivers, 0 penningen) De huurwaarde bedroeg dus 12 x f 1,40 = f 16,80 voor een verkoopwarde van f 373,65.

Het pand No 59, dat dezelfde Willem de gooijer kocht van de schout George Brachet, had in beide kohieren een huurwaarde van f 19,20. De verkoopprijs bedroeg in 1776 en 1796, resp. f 403.- en f 405. 5.--.

Uit de verkopingen van No 67 en No 59 uit 1802 en 1796 blijkt, dat de huurwaarde ca. 4,5 % van de verkoopwaarde was. Kohier nr. 320 geeft voor de Blaricummers aan als huurwaarde: het hoogst f 19,80 en het laagst f 10,20. Alleen de molen was f 90.- in 1732.

Naarden

Van de meeste huizen binnen de vesting, uit de 18^e eeuw, zijn de ligging en de eigenaren terug te vinden. Hoewel er een doorlopende verpondingsnummering werd toegepast, te beginnen bij de Oosteindestraat, is ieder perceel redelijk eenvoudig te traceren. Van veel huizenblokken is het hoekhuis te bepalen en vandaar liep de nummering de straat door. Ook werd vermeld of het perceel aan de zuid- of noordzijde van de lange straten lag. (b.v. Oosteindestraat t/m Turfpoortstraat. Bij dwarsstraten (b.v. Peperstraat) werd de west- of oostzijde genoemd.

Ter vergelijking: de huurwaarde in 1732 voorkomend in het kohier van Naarden:

"Een Huis, genaamd 't Slot, gelegen achter Blaricum, eigenaar Gerrit Ploos van Amstel, selvs gebruyker, getaxeerd op f 60.-"

Jammergenoeg is de verkoopprijs van 't Slot niet precies te achterhalen. In 1722 koopt Gerrit Ploos van Amstel 't Slot, echter samen met aangrenzende landerijen, voor f 1200.-. Het Slot bestaat dan overigens alleen uit een 'Huismanswoning' (d.w.z. een boerderij) Op de kadasterkaart van 1832 is alleen nog de Slotweg te vinden en het aanliggend weiland B 834. De eigenaar was Jan Ploos van Amstel. Hij stamde waarschijnlijk af van dezelfde familie als de koper uit 1722.

De belastingaanslag voor ‘t Slot was slechts f 5.-, hetzelfde bedrag werd binnen de vesting betaald voor de (nog bestaande) boerderij Gansoordstraat / Pijlstraat.

Bronnen:

Geschiedenis van de belastingen. Dr. A.C.J. de Vrankrijker

Fibula - van Dishoeck, Bussum 1969.

Streekarchief voor het Gooi en de Vechtstreek te Hilversum: Archief gemeente Blaricum nr. 319 uit 1734 - ca.1760 (afschrift 1764) en nr. 320 uit ca. 1760 - 1806.

Rijksarchief in Noord-Holland te Haarlem: Verzameling fotokopieen uit: Inventaris Koptienden boek 121, III Kohieren van de verponding, Blaricum A 546, Naarden A 610.

Stadsarchief Naarden Verpondingskohier OAN 123 (1733) en OAN 122.1* (1786-1805)

Inventaris der Oud rechtelijke en weeskamer archieven, Transporten en hypotheken Blaricum: 3260 fol. 47, 1775.07.25 - 3260 fol. 55, 1776.01.22 - 3264 fol. 123, 1802.04./09

Verponding onroerend goed te Blaricum. - F.J.J. de Gooijer - Historische Kring Blaricum No. 8, mei 1988 (pg. 11)

Huisnummering te Naarden - Jan Boer Rookhuizen - De Omroeper 1998, 11^e jrg. Nr. 3

Vrouwenstraat 12 in de 18^e en 19^e eeuw - F.J.J. de Gooijer - De Omroeper 1998, 11^e jrg. Nr. 3

BESTUUR

2011-07-30T10:21:00.000-07:00

Bestuur en Stad en Lande stichting

STAD EN LANDE STICHTING

In ‘t Gooi stammen een aantal families af van voorouders, die hier sinds eeuwen woonden. Oorspronkelijk bezaten zij het vruchtgebruik van het grootste deel van deze streek. Dit recht verloren zij bij vestiging buiten Gooiland. Begrijpelijk dus dat ze honkvast bleven en zich organiseerden. Wie aan hun geboorterecht kwam, ontmoette fel verzet. Tot het midden van de 20^e eeuw lieten deze erfgooiers en hun instituut regelmatig van zich horen. In het begin van die eeuw leidde dit tot moeilijkheden met de lokale gemeentebesturen. De rijksoverheid stichtte daarom in 1912 bij wetgeving De Vereniging Stad en Lande van Gooiland. Na een bijna zeventig jarig bestaan vond de ceremoniële slotvergadering en opheffing plaats in 1979. Naar eeuwenoude traditie werd dit gehouden in de Grote Kerk van Naarden. Prof. Mr. Moorman van Kappen hield hierbij de voordracht “Ongedeeld ten eeuwige dage”

De rechten van de erfgooiers werden afgekocht. Ook na de afbraak van het Gemeenlandshuis (bestuursgebouw ontworpen door De Bazel) liet de vereniging nog veel sporen na. In 1977 werd deze erfenis overgedragen aan de opgerichte Stad en Lande Stichting. Het bestuur diende te bestaan uit een voorzitter, een secretaris , een penningmeester en drie bestuursleden. De voorzitter moet een burgemeester van een Gooise gemeente zijn, thans Drs. H.J. Verdier. Secretaris is sinds 1977 de heer E.J. Boeters. De belangrijkste doelstelling was het beheer over het meubilair, schilderijen, landkaarten, archeologisch bezit en het archief. Vooral het eeuwenoude waardevolle archief is belangrijk voorde Gooise maatschappelijke geschiedenis. Sinds jaren ijvert de stichting voor een goed beheer en restauratie van het archief. Op eigen kosten zijn in het verleden veel archiefstukken van de ondergang gered. Onder andere de middeleeuwse charters, Kroniek van Lustigh, Kaart van Gooiland uit 1723 enz.

Volgens de statuten dient ook de Stichting voor het levendig houden van de geest van Stad en Lande van Gooiland. Daartoe zijn verschillende acties ondernomen. Allereerst de instelling van het Emiel

Bestuur en Stad en Lande stichting
STAD EN LANDE STICHTING

In ‘t Gooi stammen een aantal families af van voorouders, die hier sinds eeuwen woonden. Oorspronkelijk bezaten zij het vruchtgebruik van het grootste deel van deze streek. Dit recht verloren zij bij vestiging buiten Gooiland. Begrijpelijk dus dat ze honkvast bleven en zich organiseerden. Wie aan hun geboorterecht kwam, ontmoette fel verzet. Tot het midden van de 20^e eeuw lieten deze erfgooiers en hun instituut regelmatig van zich horen. In het begin van die eeuw leidde dit tot moeilijkheden met de lokale gemeentebesturen. De rijksoverheid stichtte daarom in 1912 bij wetgeving De Vereniging Stad en Lande van Gooiland. Na een bijna zeventig jarig bestaan vond de ceremoniële slotvergadering en opheffing plaats in 1979. Naar eeuwenoude traditie werd dit gehouden in de Grote Kerk van Naarden. Prof. Mr. Moorman van Kappen hield hierbij de voordracht “Ongedeeld ten eeuwige dage”

De rechten van de erfgooiers werden afgekocht. Ook na de afbraak van het Gemeenlandshuis (bestuursgebouw ontworpen door De Bazel) liet de vereniging nog veel sporen na. In 1977 werd deze erfenis overgedragen aan de opgerichte Stad en Lande Stichting. Het bestuur diende te bestaan uit een voorzitter, een secretaris , een penningmeester en drie bestuursleden. De voorzitter moet een burgemeester van een Gooise gemeente zijn, thans Drs. H.J. Verdier. Secretaris is sinds 1977 de heer E.J. Boeters. De belangrijkste doelstelling was het beheer over het meubilair, schilderijen, landkaarten, archeologisch bezit en het archief. Vooral het eeuwenoude waardevolle archief is belangrijk voorde Gooise maatschappelijke geschiedenis. Sinds jaren ijvert de stichting voor een goed beheer en restauratie van het archief. Op eigen kosten zijn in het verleden veel archiefstukken van de ondergang gered. Onder andere de middeleeuwse charters, Kroniek van Lustigh, Kaart van Gooiland uit 1723 enz.

Volgens de statuten dient ook de Stichting voor het levendig houden van de geest van Stad en Lande van Gooiland. Daartoe zijn verschillende acties ondernomen. Allereerst de instelling van het Emiel Luden Fonds, genoemd naar de eerste voorzitter van de opgeheven vereniging. Personen die zich verdienstelijk hebben gemaakt op het terrein van de Gooise historie en de traditie ontvangen een erepenning met oorkonde. Rechts op de foto E. Luden voorzitter van Stad en Lande van Gooiland aan zijn schrijftafel 1929.

Daarnaast heeft de stichting verschillende tentoonstellingen opgezet.

Onder de titel “ ERFGOOIERS, WIE WAREN DAT TOCH ? “ In 1988 te Huizen en in 1989 in het Goois Museum te Hilversum. Getoond werden archiefstukken en schilderijen.

In 1997 ‘Het land van de Erfgooiers. Het Gooi in beeld vanaf 1700’ in het Schoutenhuis te Huizen. Drs. H.A. Kos schreef de inleiding van de catalogus. Een zeer lezenswaardige korte beschrijving van de Gooise geschiedenis.

Tentoongesteld werden oude Gooise schilderijen, aquarellen, prenten en tekeningen. Verder landkaarten van Gooiland, van 1723, 1725, 1843, 1908, 1954 en 1993. Bovendien was er een uitvergrote panorama foto uit ca, 1900, genomen vanaf de Rotonde van Blaricum. Daarboven hing een hedendaagse uitvergroting, genomen vanaf dezelfde plek en hoogte.

Van blijvende aard is de Erfgooiers fietsroute. Vooral wijlen dhr. S. Nieuwenhuizen heeft zich daar met hart en ziel mee beziggehouden. Een enorm karwei was het uitzetten van de bewegwijzering. In alle Gooise gemeenten zijn infopanelen door de stichting geplaatst. Een handig boekje met routekaartje ‘Een verkenning door Stad en Lande van Gooiland’ geeft uitleg over de bijzonderheden die men tegenkomt. Het bestuur heeft tevens toestemming van de gemeente Hilversum gekregen een brug naar de erfgooiers te vernoemen. Het eeuwenoude bruggetje over de Karnemelksloot op de Hilversumse Meent heet vanaf 1 november 2002 ‘Erfgooiersbrug’.

Het speciaal voor het Gemeenlandshuis vervaardigde meubilair is geschonken aan de gemeente Naarden. De tafel en stoelen uit de vergaderzaal staan nu in de Burgerzaal van het oude stadhuis. Op iedere stoel staat het wapen van de gemeente waartoe een bestuurslid behoorde. De echtgenoten van de bestuursleden hebben de wapens geborduurd. Op de voorzitterszetel staat het wapen van Stad en Lande, bestaande uit een dubbelkoppige adelaar op een zilver veld. Ook het gebouw van het voormalige Burger Weeshuis, thans Stadsarchief, heeft gedeeld in de erfenis. Het gebouw is opgesierd met enkele gevelstenen en de windvaan van het Gemeenlandshuis.

Begin 18^e eeuw kreeg Stad en Lande van Gooiland opdracht van de Staten van Holland een ‘erfgooiers lijst’ op te stellen en een landkaart van Gooiland te maken. Van deze kaart uit 1709 is een foto met bijbehorende geschriften aanwezig in het archief. De erfgooierslijst uit 1708 en de originele kaart berusten bij het Algemeen Rijksarchief in Den Haag. Van deze kaart is in 1723 een nieuwe uitvoering getekend, die sindsdien in het bezit van Stad en Lande bleef. Thans hangt deze kaart in de burgemeesterskamer te Huizen. Later vervaardigde land- en kadasterkaarten bevinden zich in het archief.

Op de erfgooiersgronden is vanaf de 19^e eeuw archeologisch onderzoek gedaan. Een deel van de gevonden voorwerpen is eigendom van de Stad en Lande Stichting. Ze zijn o.a. afkomstig uit de grafheuvels op de Westerheide. In 1979 zijn deze voorwerpen in bruikleen afgestaan aan het cultureel centrum ‘De Vaart’ en zijn nu in het Goois Museum te Hilversum. Een aardige bijkomstigheid is de collectie van L.J.F. Jansen uit 1856. Deze collectie is interessant, omdat zij de oudst bekende archeologische falsificatie in Nederland vertegenwoordigd.

Het archief van de vereniging kwam onder beheer van de Stad en Lande Stichting. Op 25 november 1993 is dit gehele archief verhuisd naar het Stadsarchief te Naarden. Het materiaal is zeer omvangrijk. Naast de talrijke Resolutieboeken bestaat het uit 530 archiefdozen. De totale inhoud kan letterlijk en figuurlijk veel stof opleveren.

"Wat het archief betreft moge vermeld worden, dat dit zoowel uit historisch als uit praktisch oogpunt zoo waardevol bezit, in zeer onvolledige en ongeordende toestand werd bevonden. Eerst na een vijftiental jaren ernstigen arbeid was het systematisch en overzichtelijk gerangschikt", aldus de voorzitter van Stad en Lande E. Luden in 1931 .

Tot vandaag is het archief nog volgens dit verouderde systeem 'gerangschikt'. Ook nu zal het jaren duren eer het op hedendaagse wijze geordend en toegankelijk is. Desondanks valt het niet moeilijk veel interessants te ontdekken. De archiefdozen herbergen een schat aan informatie. Ze bevatten ook veel genealogische gegevens van erfgooierfamilies.

Een deel van het archief is in slechte staat. Er is overleg gepleegd met de archivaris van het Stadsarchief Naarden en medewerkers van het Rijksarchief in Noord-Holland. Daarna is de Stad en Lande Stichting een sponsor actie gestart om gelden voor restauratie te verkrijgen. Veel Gooiers, die de geschiedenis van het Gooi ter harte gaat, hebben gereageerd. Dat geldt echter niet voor de Gooise gemeente besturen. Tijdens de sponsoractie is gebleken dat dezen weinig willen bijdragen aan het behoud van het archief, dat notabene een Goois monument op zich is.

In 2002 bestond de Stad en Lande Stichting 25 jaar. De jubileumviering was op 1 november van dat jaar. Voor genodigden vond er een bijeenkomst plaats in de Burgerzaal van het Naardense Stadhuis. Prof. Dr. P. Leupen hield bij deze gelegenheid een lezing met de titel: “Erfgoed van erfgooiers, meer dan een Gooi belang ?”.

Bron:

DEELgenoot nr. 39 Zomer 2002 F.J.J. de Gooijer

STAD EN LANDE BESTUUR

Omstreeks 1900 waren er onlusten gericht tegen het toenmalige bestuur van de erfgooiers, bestaande uit de Gooise burgemeesters en slechts 1 erfgooier. Bij de Erfgooierswet werd op 25 april 1912 een nieuw bestuur geregeld. Tevens werd de ‘Vereniging Stad en Lande Gooiland’ gesticht. Het bestuur werd gevormd uit 15 leden:

* namens elke Gooise gemeente 1 lid (6)

* uit elke Gooise gemeente 1 erfgooier (6)

* niet-scharende erfgooiers 2 (2)

* door de Kroon benoemde voorzitter (1)

De eerste voorzitter van 1912 - 1943 was de heer Emil Luden. Als generaal (buiten dienst) wist hij goed de wind onder de erfgooiers te houden.

In 1917 kwam het bestuursgebouw gereed, dat bekend stond onder de naam GEMEENLANDSHUIS.

Luden Fonds, genoemd naar de eerste voorzitter van de opgeheven vereniging. Personen die zich verdienstelijk hebben gemaakt op het terrein van de Gooise historie en de traditie ontvangen een erepenning met oorkonde. Rechts op de foto E. Luden voorzitter van Stad en Lande van Gooiland aan zijn schrijftafel 1929.

Daarnaast heeft de stichting verschillende tentoonstellingen opgezet.

Onder de titel “ ERFGOOIERS, WIE WAREN DAT TOCH ? “ In 1988 te Huizen en in 1989 in het Goois Museum te Hilversum. Getoond werden archiefstukken en schilderijen.

In 1997 ‘Het land van de Erfgooiers. Het Gooi in beeld vanaf 1700’ in het Schoutenhuis te Huizen. Drs. H.A. Kos schreef de inleiding van de catalogus. Een zeer lezenswaardige korte beschrijving van de Gooise geschiedenis.

Tentoongesteld werden oude Gooise schilderijen, aquarellen, prenten en tekeningen. Verder landkaarten van Gooiland, van 1723, 1725, 1843, 1908, 1954 en 1993. Bovendien was er een uitvergrote panorama foto uit ca, 1900, genomen vanaf de Rotonde van Blaricum. Daarboven hing een hedendaagse uitvergroting, genomen vanaf dezelfde plek en hoogte.

Van blijvende aard is de Erfgooiers fietsroute. Vooral wijlen dhr. S. Nieuwenhuizen heeft zich daar met hart en ziel mee beziggehouden. Een enorm karwei was het uitzetten van de bewegwijzering. In alle Gooise gemeenten zijn infopanelen door de stichting geplaatst. Een handig boekje met routekaartje ‘Een verkenning door Stad en Lande van Gooiland’ geeft uitleg over de bijzonderheden die men tegenkomt. Het bestuur heeft tevens toestemming van de gemeente Hilversum gekregen een brug naar de erfgooiers te vernoemen. Het eeuwenoude bruggetje over de Karnemelksloot op de Hilversumse Meent heet vanaf 1 november 2002 ‘Erfgooiersbrug’.

Het speciaal voor het Gemeenlandshuis vervaardigde meubilair is geschonken aan de gemeente Naarden. De tafel en stoelen uit de vergaderzaal staan nu in de Burgerzaal van het oude stadhuis. Op iedere stoel staat het wapen van de gemeente waartoe een bestuurslid behoorde. De echtgenoten van de bestuursleden hebben de wapens geborduurd. Op de voorzitterszetel staat het wapen van Stad en Lande, bestaande uit een dubbelkoppige adelaar op een zilver veld. Ook het gebouw van het voormalige Burger Weeshuis, thans Stadsarchief, heeft gedeeld in de erfenis. Het gebouw is opgesierd met enkele gevelstenen en de windvaan van het Gemeenlandshuis.

Begin 18^e eeuw kreeg Stad en Lande van Gooiland opdracht van de Staten van Holland een ‘erfgooiers lijst’ op te stellen en een landkaart van Gooiland te maken. Van deze kaart uit 1709 is een foto met bijbehorende geschriften aanwezig in het archief. De erfgooierslijst uit 1708 en de originele kaart berusten bij het Algemeen Rijksarchief in Den Haag. Van deze kaart is in 1723 een nieuwe uitvoering getekend, die sindsdien in het bezit van Stad en Lande bleef. Thans hangt deze kaart in de burgemeesterskamer te Huizen. Later vervaardigde land- en kadasterkaarten bevinden zich in het archief.

Op de erfgooiersgronden is vanaf de 19^e eeuw archeologisch onderzoek gedaan. Een deel van de gevonden voorwerpen is eigendom van de Stad en Lande Stichting. Ze zijn o.a. afkomstig uit de grafheuvels op de Westerheide. In 1979 zijn deze voorwerpen in bruikleen afgestaan aan het cultureel centrum ‘De Vaart’ en zijn nu in het Goois Museum te Hilversum. Een aardige bijkomstigheid is de collectie van L.J.F. Jansen uit 1856. Deze collectie is interessant, omdat zij de oudst bekende archeologische falsificatie in Nederland vertegenwoordigd.

Het archief van de vereniging kwam onder beheer van de Stad en Lande Stichting. Op 25 november 1993 is dit gehele archief verhuisd naar het Stadsarchief te Naarden. Het materiaal is zeer omvangrijk. Naast de talrijke Resolutieboeken bestaat het uit 530 archiefdozen. De totale inhoud kan letterlijk en figuurlijk veel stof opleveren.

"Wat het archief betreft moge vermeld worden, dat dit zoowel uit historisch als uit praktisch oogpunt zoo waardevol bezit, in zeer onvolledige en ongeordende toestand werd bevonden. Eerst na een vijftiental jaren ernstigen arbeid was het systematisch en overzichtelijk gerangschikt", aldus de voorzitter van Stad en Lande E. Luden in 1931 .

Tot vandaag is het archief nog volgens dit verouderde systeem 'gerangschikt'. Ook nu zal het jaren duren eer het op hedendaagse wijze geordend en toegankelijk is. Desondanks valt het niet moeilijk veel interessants te ontdekken. De archiefdozen herbergen een schat aan informatie. Ze bevatten ook veel genealogische gegevens van erfgooierfamilies.

Een deel van het archief is in slechte staat. Er is overleg gepleegd met de archivaris van het Stadsarchief Naarden en medewerkers van het Rijksarchief in Noord-Holland. Daarna is de Stad en Lande Stichting een sponsor actie gestart om gelden voor restauratie te verkrijgen. Veel Gooiers, die de geschiedenis van het Gooi ter harte gaat, hebben gereageerd. Dat geldt echter niet voor de Gooise gemeente besturen. Tijdens de sponsoractie is gebleken dat dezen weinig willen bijdragen aan het behoud van het archief, dat notabene een Goois monument op zich is.

In 2002 bestond de Stad en Lande Stichting 25 jaar. De jubileumviering was op 1 november van dat jaar. Voor genodigden vond er een bijeenkomst plaats in de Burgerzaal van het Naardense Stadhuis. Prof. Dr. P. Leupen hield bij deze gelegenheid een lezing met de titel: “Erfgoed van erfgooiers, meer dan een Gooi belang ?”.

Bron:

DEELgenoot nr. 39 Zomer 2002 F.J.J. de Gooijer

STAD EN LANDE BESTUUR

Omstreeks 1900 waren er onlusten gericht tegen het toenmalige bestuur van de erfgooiers, bestaande uit de Gooise burgemeesters en slechts 1 erfgooier. Bij de Erfgooierswet werd op 25 april 1912 een nieuw bestuur geregeld. Tevens werd de ‘Vereniging Stad en Lande Gooiland’ gesticht. Het bestuur werd gevormd uit 15 leden:

* namens elke Gooise gemeente 1 lid (6)

* uit elke Gooise gemeente 1 erfgooier (6)

* niet-scharende erfgooiers 2 (2)

* door de Kroon benoemde voorzitter (1)

De eerste voorzitter van 1912 - 1943 was de heer Emil Luden. Als generaal (buiten dienst) wist hij goed de wind onder de erfgooiers te houden.

In 1917 kwam het bestuursgebouw gereed, dat bekend stond onder de naam GEMEENLANDSHUIS.

GERECHT

2011-07-30T10:16:00.000-07:00

		Gerecht

11/29/02

People have
visited my page!

Gerecht

HET GERECHT IN GOOILAND

Voor 1795 was het gewest Holland verdeeld in baljuwschappen. Het Gooi was zo'n baljuwschap en in dit district oefende de baljuw vanuit het Muiderslot de hogere rechtsmacht of jurisdictie uit. Het Gooi was weer onderverdeeld in schoutsambten waar de plaatselijke schout de lagere rechtsmacht had. Ieder Goois dorp, uitgezonderd Bussum, had een eigen schout. Bijvoorbeeld in Blaricum bekleedde de familie Duurkant van vader op zoon meer dan een eeuw lang deze functie. De lagere jurisdictie van onder andere de dorpsschouten bestond uit het vonnissen van burgerlijke zaken en strafbare feiten die met een lage boete konden worden afgedaan.

Naarden had in principe twee schouten, namelijk een civiele of burgerlijke en een criminele schout. Aangezien Naarden een klein inwonertal had, werden beide functies vaak door een en dezelfde persoon vervuld. Bovendien had in de 18e eeuw de baljuw deze criminele schout aangesteld als zijn plaatsvervanger met de titel Stedehouder van Gooiland. In zijn functie als stedehouder kon hij ook de hogere jurisdictie in het Gooi uitoefenen. Dit hield in dat voor de schepenbank van Naarden ook vonnissen konden worden geveld in gevallen als moord, brandstichting, roof, verkrachting enz. Dergelijke zware misdaden konden gepleegd zijn in Naarden, maar ook in de omliggende Gooise dorpen. De verhoren werden opgetekend in het zogenaamde Examenboek, de strafeisen en vonnissen in de Criminele Rol. Aan ieder vonnis ging een strafeis vooraf, de eiser was de Schout en Stedehouder van Naarden. Het vonnis werd geveld door de schepenen en dat viel in het algemeen lichter uit dan de vaak zware eis. In de 18e eeuw waren er verschillende Stedehouders. De lange aanhef in de akten van een van deze 'eisers' luidde vaak: Goijland uyter name van wegen de Wel Edeler Heere Mr. Pieter Anthony de Huybert

De Heer Gerardus Gansneb genaamt Tengnagel Schout dezer Stede en Stedehouder van heere van Cruyninge Rilland, Mr. Drost van Muyden, balliuw van Goyland, hoofdofficier van Weesp, Weespercarspel, Hoogbijlemer

Eijsser in Cas ter eenre op en jegens

gedaagde ...........

Vervolgens werd het misdrijf aan de hand van de verhoren uit het Examenboek uitvoerig beschreven. Aan het einde volgde dan de straf die de stedehouder eiste. Vooral sommige eisen van Gansneb waren ronduit sadistisch, zoals bij een Laarder meisje van 14 jaar. Zij had brand gesticht in twee stroschelven bij haar ouderlijk huis. De eis was: "sal werden gebragt ter plaatse daar men alhier gewoon is publique Criminele justitie te doen, en aldaar door de scherpregter gebragt te werden aan een paal daartoe opgerigt, vervolgens een weijnig gewurgt en alsdan brande stroo in haar aangesigt geblakert te werden totdat er de dood opvolgt, en dat het dode lighaam vervolgens sal werden geset op een rad buijten deeze plaatse op den galgenberg"

Gelukkig oordeelden de schepenen milder en werd het meisje, na met roeden gegeseld te zijn, verbannen uit de Lande van Holland en Westvriesland. Dit hield in dat het meisje eventueel in de buurt van Laren in Eemnes of Baarn kon gaan wonen, want de verbanning gold niet voor het gewest Utrecht.

Voor en tijdens de berechting werd de beklaagde in een cel onder het stadhuis op water en brood gezet. Deze straf kon variëren van 24 uur tot 3 weken op eigen kosten. Lange gevangenschap als straf kende men niet in het Gooi, wel kon men naar het Tuchthuis in Amsterdam worden overgebracht.

Na de berechting werd de veroordeelde meestal naar het schavot gebracht waar de openbare terechtstelling werd uitgevoerd. Dit vond meestal plaats tegen de linker-zijgevel van het stadhuis. Op de hoek van deze gevel bevindt zich daar JJn raam met een ronde bovenlijst, dat afwijkt van de overige ramen. Hier hing men de schandkooi op. In deze kooi of op het schavot kon men te pronk worden gezet. Ook geselen was een bijkomende straf en het gebeurde met roeden in het openbaar op het schavot. Daarna volgde vaak het brandmerken met het stadswapen. In de kamer waar dit gebeurde zijn nu nog de brandmerken te zien in de houten panelen, vermoedelijk testte de beul of het ijzer heet genoeg was. Hierna kon men verbannen worden. De lichte vorm was "uit de Steden en Dorpen, of Lande van Gooyland", de zwaardere vorm "uit de Lande van Holland en Westvriesland". Inwoners van het Gooi konden na deze verbanningen langs de grens van het Gooi en Utrecht gaan wonen, daarom werd soms ook het gewest Utrecht tot verboden gebied verklaard. Wee degene die terugkeerde naar het Gooi, die wachtte een zeer zware straf. Veel verbanningen volgden na een veroordeling bij verstek, als iemand na vier keer te zijn gedagvaard niet kwam opdagen.

De zwaarste straf was ophanging en dit vonnis werd als volgt omschreven: "Aan een Galge met de Koorde gestraft te werden, dat er de dood na volgt en vervolgens desselfs doodde lighaam gebracht te werden op het gewone galgenveld buiten deze Stad en aldaar tot afschrik van anderen in kettingen te werden gehangen, om door de lugt en vogelen des Hemels te werden verteerd".

Gelukkig kwam ophanging in 't Gooi weinig voor, in de laatste veertig jaar van de 18e eeuw maar een keer. In 1772 liet men daartoe de 'scherprechter' (beul) Jan Aanhout uit Haarlem komen. Geselen, brandmerken en verbanning daarentegen volgden soms zelfs na lichte vergrijpen, zelfs bij een godslastering. Na de veroordeling werd het bezit van de gestrafte vaak geconfisqueerd. De schout was overigens het meest gebaat bij het opleggen van boetes. De boete kwam voor een derde deel ten goede aan de schout, vandaar het gezegde: "Schouten, Baljuws en Graven, stelen als raven". De eventuele aangever of verklikker kreeg ook een derde deel en het resterende bedrag ging in de overheidskas.

Het Gooi was met circa 10.000 inwoners dun bevolkt. Als er dus er eens iets plaats vond, dan werden er in de Criminele Rol een groot aantal bladzijden vol geschreven ook over de meest onbenullige zaken. Naarden en de grootste dorpen Huizen en Hilversum leverden de meeste stof op. Over Blaricum is weinig te vinden, mogelijk hield de bevolking daar af en toe een volksgericht en bleef de schout onkundig van misdrijven waarbij geen zwaargewonden of doden vielen.

De bewaard gebleven Criminele Rol geeft een interessant kijkje in enkele van de schaduwzijden uit het Goois verleden. Het is de moeite waard daar eens kennis van te nemen.

_____________________________________

Copie

1772 Door order van de WelelEdele

Gestrenge Heer de Heer en Mr. Cornelis Haeck

Hooftofficier der Stad Naarden etc.

Den 24 September, Een manspersoon gehangen f 6.---- Dezelve weeder afgenoomen " 3.----

Buijten aan't gerecht gehangen " 3.----

Voor strop en koorden " 3.----

Nog een Persoon met de strop om de hals

onder de Galg te pronk gestelt " 3.----

Deselve gegeeselt " 3.---- voor 't brant teekenen " 1.10.- voor 't maaken van Roeden " 1.10.-

voor Koort en bintlijnen " 1.10.-

Daggelt " 9.---- Mijlgelt " 9.---- ____________

Somma f 43.10.-

Voldaan den 24 September 1772

/W.G./ Jan van Aanhout

Bronnen:

* Criminele Rol van Naarden - 18e eeuw. Stadsarchief Naarden.

* Criminaliteit en strafrechtpleging in het Gooi van 1760 tot 1795 - J.G.H. Spijker - TVE 3e jrg. nr. 1, febr. 1985

* Geschiedenis van Gooiland. Tweede deel, hoofdstuk IV: Dr. A.C.J. de Vrankrijker

* Hoofdlijnen uit de ontwikkeling der rechtelijke organisatie in de Noorde- lijke Nederlanden tot de Bataafse omwenteling. - J.P.H. de MontJVerlo- ren, J.E. Spruit.

* Duizend jaar het Gooi de Gooiers en hun orde en gezag - Waanders uitg.

LANDKAARTEN

2011-07-30T10:15:00.002-07:00

10/28/03

People have
visited my page!

Landkaarten

LANDKAARTEN VAN 'T GOOI

Kartering van 't Gooi

Begin 18^e eeuw bestonden er een aantal landkaarten van Gooiland. (1) Deze waren echter niet erg nauwkeurig. Na voorafgaande kartering werd in 1709 de eerste redelijk op schaal vervaardigde kaart getekend.(2) Een aantal jaren later kwam er een verbeterde versie (3) van uit. Van de eerste twee kaarten werden slechts enkele exemplaren gemaakt. Kort daarna verscheen er een derde kaart en wel in gedrukte uitvoering.

Aan de beide eerste kaarten ging een geschiedenis vooraf. De eerste werd vervaardigd in opdracht van de Gooise stads- en dorpsbestuurders. Ze werden daartoe gedwongen door de gewestelijke overheid. Tussen het lokale bestuur en de eigenaar van Oud Bussem, Hinloopen, werd een proces over gebruiksrechten gevoerd. (4). De Staten van Holland wilden meer duidelijkheid verkrijgen over het vruchtgebruik van de meenten en heidevelden in het Gooi. De Gooise bestuurders namen aanvankelijk in april 1709 contact op met de landmeter Maurits Walraven. Om onduidelijke redenen zag men van hem af en koos men voor landmeter Justus van Broekhuysen.

Landmeters aan het werk

Niet alleen de autoriteiten volgden de kartering van het Gooi op de voet. Ook de bekende Huizer Lambert Rijksz Lustigh legde deze werkzaamheden vast. Volgens Lustigh verrichtte Van Broekhuysen het veldwerk van mei tot en met augustus. De Hilversumse landmeter Feye Klaasz Boelhouwer assisteerde bij het opmeten. Boelhouwer was tevens buurmeester van Hilversum; hij werd mogelijk toegevoegd om zijn kennis van de omgeving of om een oogje in het zeil te houden. Dat laatste blijkt uit een vermanende brief van Lustigh aan Boelhouwer:

"Eerw. vrient, dat dient oock om UE te vermanen om dogh sorge te dragen, dat gij beneffens Justus Broeckhuysen die plaatsen van de duynen, waranden, wildernissen, Goijersbosch etc. niet ruymer meet en beschrijft als behoort, want dat soude in het toekomende een swaart kunnen sijn om ons selver daarmede den hals aff te snijden en geheel Goylant dat selver doen treuren en in benautheijt brengen". (5)

Na de metingen tekende Van Broekhuysen minitieus de 'Caarte van Goyland'. Eind november 1709 ontvingen de Staten van Holland de kaart (6). Waarschijnlijk had Van Broekhuysen hoofdzakelijk de erfgooiersgronden opgemeten. Het doel was namelijk om de ligging en grootte van deze terreinen aan te geven.

Daarna zal hij bestaande detailkaarten in zijn kaart hebben ingepast. Het zou anders onmogelijk zijn geweest in zo'n korte tijd met primitieve middelen deze omvangrijke klus te klaren.

De correspondentie van de Staten van Holland ten behoeve van de opdracht bleef bewaard. Hierin werd met het volgende zinnetje verwezen naar het gebruik van reeds bestaande detailkaarten: 'Caerten uijt het boek van Kennermerlant (die) raecken 't Goylant, die eenigh gebruyk connen zijn ontrent de Miente'. (7)

De genoemde kaarten waren: 'Naerdermeer', 'De Limytscheydinge tusschen 't Goylant en 't Stight', 't Havervelt' en nog enkele van andere delen van 't Gooi. Verder bestonden er detailkaarten van de vesting Naarden en directe omgeving, 's-Graveland, de Muidertrekvaart en verschillende landgoederen.

De hoofdopdracht was echter om 'de Gemeentens (meenten) van Gooiland' op te meten en te tekenen. De dorpen, de Naardermeer, landgoederen en zelfs de Gooise grenzen zullen bijzaak zijn geweest. Al deze objecten dienden slechts als omlijsting van de erfgooiersgronden.

Uitvoering van de 'Caarte van Goyland'

Dit was de eerste keer, dat het gehele Gooi op redelijke schaal in kaart werd gebracht. Ook werd de uitvoering verfraaid, zodat deze (naar gewoonte) als wandversiering kon dienen. Kennelijk was dit de reden om 't Gooi 90 graden te draaien, waardoor de oostgrens boven kwam te liggen. Eeuwen tevoren was deze grens vastgelegd middels de Leeuwenpaal, die duidelijk werd ingetekend. De kerktoren van Naarden had gediend als meetbaken en stond als enige toren aangegeven. De Gooise dorpskerken werden niet zichtbaar ingetekend, wel de omliggende woningen en boerderijen. Desondanks plaatste Van Broekhuysen de dorpskernen tamelijk goed ten opzichte van elkaar. Mogelijk paste hij 'driehoeksmeting' toe via de toren van Naarden en de dorpstorens. De plaats van de huisjes, die de dorpen voorstellen, berustte echter bijna zeker op fantasie. Wel verschillen de dorpen in omvang naar gelang het inwonertal. En in het dorp Huizen, waar vooral vissers woonden, zijn de woningen dichter opeen getekend. In de overige dorpen, overwegend bestaande uit boerenhoeven, lagen ze meer verspreid. De paden in de dorpskernen zijn nauwelijks zichtbaar aangegeven, wel die in de engen. Ook de verbindingswegen zijn duidelijk te zien. Aan de exacte richting en ligging van deze zandpaden zal weinig zorg zijn besteed.

Volgens de opdracht van Stad en Lande moest Van Broekhuysen meten en tekenen: 'Beemden, Moerassen, Weijden, Heijden, Waeranden, Wildernissen, Bosch-houwinge ende Veenen'. (8)

Op de kaart kleurde hij de 'Gemeene Weijden' groen en de erfgooiers 'Heijden' lichtbruin. Terreinen, waar Stad en Lande geen vruchtgebruik bezat, bleven wit. De gekleurde percelen voorzag hij van nummers 1 tot en met 37. Rechts op de kaart schreef hij een lijst, waarop ieder perceel stond aangegeven met oppervlakte en toponiem (benaming). De oppervlakte vermeldde hij in Rijnlandse eenheden (1 morgen = 6 hont = 600 roe) Als schaalverdeling was een liniaal met een lengte van 3 1/2 Rijnlandse duim getekend. Het geheel werd opgesierd door een passer, waarbij stond geschreven: 'Schale van 350 roeden'.

Op de oorspronkelijke kaart kwam dit overeen met een schaal van circa 1 : 14.400 (9).

Kritiek op de kaart

Na het gereedkomen van de kaart kwam er kritiek uit de verwachte hoek. Hinloopen gaf commentaar en liet de erfgooiers gronden nameten. Hiervoor koos hij .... Maurits Walraven. Een zinsnede uit een akte luidde: 'Laeten examineren bij Landmeter Maurits Walraven, die tot maeken van zelve (kaart) eerst was aengenomen, dogh weer afgedanckt, heeft mij de zelve Hr. Hinlopen onder andere verseckert'. (10)

Of het rancune was of anderszins, Walraven 'ontdekte' 13 percelen, die volgens hem niet goed waren opgemeten. Bovendien waren de oppervlakten niet goed opgeteld. Tevens vond hij dat de 'Hilversume Weijden' te groot waren en 'het streekt in 't leven (in werkelijkheid) meer zuidoostelijk als op de Caart werd vertoont'. (10) Toen Walraven's verbeterde versie in 1723 gereed kwam, had hij slechts van twee percelen de grootte gewijzigd. Zelfs de werkelijke oppervlakte bleef gelijk, nadat Walraven de optelfout gecorrigeerd had.

Ook Thierens, de secretaris van Stad en Lande, liet zich niet onbetuigd. Hij wees Boelhouwer erop, dat Hinlopen volgens de kaart ten onrechte Een tot anderhalve morgen te veel zou bezitten.

De nieuwe grens tussen Gooiland en het Sticht

Van de kaart uit 1709 maakte Walraven een verbeterde uitvoering. Aan het tot stand komen van deze kaart werd tussen de jaren 1719 en 1723 gewerkt. Voorafgaande aan deze kartering had Walraven samen met Justus van Broekhuysen de oostgrens opnieuw gemeten en getekend (11). Daarom droeg het nieuwe exemplaar de titel: 'GOYLANDT, met de Nieuwe Limiet-schijding tussen Goijlandt en het Sticht van Utrecht - volgens de Conventie in dato July Ao 1719'.

Om de grens voorgoed vast te leggen waren er vanaf de Leeuwenpaal twee en twintig grenspalen geplaatst. De palen 1 tot en met 3 volgden de Gooiersgracht, die al eeuwen tevoren als 'Limietschijding' was gegraven. In de grenslijn kwamen enkele knikken voor. Deze stonden van ouds te boek als 'inschinkeling'. (12) Verder waren de palen in zuidelijke richting in de hei geplaatst tot grenspaal 16. Bij dit punt 'alwaar sijn gevonden dreye steenen' (de oorspronkelijke grensstenen) boog de grens naar het westen. Grenspaal 22 verrees als laatste bij de Egelshoek. Zowel de nummers van de palen als de onderlinge afstanden vermeldde Walraven op zijn kaart. Kennelijk kregen de twee rivalen bewust gezamelijk de opdracht tot de grensmeting. Zo konden zij objectief de belangen van zowel het Gooi als het Sticht dienen. Walraven werd namelijk anno 1690 in Amsterdam als landmeter toegelaten, terwijl Van Broekhuysen zijn aanstelling in 1696 kreeg.

De kaart van Walraven

Oppervlakkig gezien kopieerde Walraven slaafs het werk van zijn voorganger. Gooiland situeerde hij op dezelfde manier. Hij nam de perceelnummering plus de kleuren en de lijst met oppervlakten over. Alleen de grootte van twee percelen paste hij zodanig aan, dat het totaal van de 37 stuks gelijk bleef. Een bewijs hoe 'gezocht' zijn in 1709 gevonden '13 foute percelen' waren. Wel corrigeerde hij de optel fout van Justus van Broekhuysen. Walraven hield ongeveer dezelfde schaal aan, maar duidde deze aan met twee schaalbalkjes. Een van 500 Rijnlandse Roeden en de andere van 500 Gooise Roeden. Oorspronkelijk was 1 duim op de kaart in werkelijkheid 100 roe oftewel 14400 duim. Na eeuwen krimpen van het papier bleek dit bij nameting circa 1 : 14800 te zijn.

De kaarten van 1709 en 1723 verschilden echter op belangrijke punten. Allereerst de 'juist' opgemeten oostgrens. Verder de verbeterde aanduiding van de dorpen. Hiervan tekende Walraven slechts de kerktorens en het wegennet van de dorpskernen. Hij paste bijna zeker driehoeksmeting via de torens toe. Een vergelijking tussen de ligging van de eeuwenoude kerken met een moderne kaart toonde dit aan. Zowel de onderlinge positie als de afstanden klopten redelijk. Hetzelfde gold ook voor de ligging van de grenspalen, 's-Gravelandse kavels, Hakkelaarsbrug en andere markante punten. Walraven gebruikte dus niet alleen een meetketting, maar ook een kompas.

De kaart van Post

'De Nieuwe kaart van Gooilandt' uitgegeven door de gebroeders Ottens, naar een kopergravure van H. Post, verscheen omstreeks 1740. Dit exemplaar werd opgedragen aan Hendrik Bicker, waarvan aangenomen kan worden dat hij ook de opdrachtgever was. In 1725 liet Bicker op de Tafelberg bij Blaricum een ronde steen plaatsen (13). Daarop stonden de omliggende nederzettingen en de windstreken gegrift. Deze 'windroos' prijkte dan ook op de kaart. In feite kopieerde Post het werk van Walraven, maar dan op de kleinere schaal 1 : 25000. Hierdoor en door de aparte inzet van de 'Maatlanden' verkreeg hij een handzaam formaat van 51 x 81 cm. Het resultaat was als wandversiering meer geschikt dan voor praktisch nut. Het geheel was voorzien van kleurtjes. Hiermee werd het onderscheid tussen de grondsoorten of gebruik aangegeven. Bijvoorbeeld: weiland - lichtgroen; venen - paars; bossen - donkergroen. Die bossen bevonden zich hoofdzakelijk in de door Post zeer gedetailleerd aangegeven landgoederen. Een zo'n buitenplaats, gelegen in 's-Graveland, was van Bicker. Trots liet hij zijn naam en functie 'Fiscael' drukken in de plattegrond van zijn kavel. Voor zijn kennissen en zakenrelaties een prachtig 'relatiegeschenk'.

De kaart mocht wel minder professioneel zijn dan de voorgaande, maar door de grotere verspreiding kwam deze onder ogen van een breder publiek. (13) Voor algemeen gebruik was dit de enige behoorlijke topografische voorstelling van het Gooi tot 1843. In dat jaar liet notaris A. Perk een soortgelijk eigentijds exemplaar drukken.

Sataliet foto van het Gooi

Duidelijk is de vestingstad Naarden te zien. De uitbreiding van de Gooise dorpen is duidelijk wanneer er oude kaarten worden naast gelegd

NOTEN:

1. Eerste redelijke kaart : Sinck 1619

2. Caarte van Goyland Ao 1709: ARA Hingman 2592.

3. GOYLANDT met de Nieuwe Limiet-schijding tussen Goylandt en het Sticht van Utrecht Ao 1723: ARA Hingman 2595

4. Resolutieboek Stad en Lande van Gooiland 1646 - 1717. fol.286 dd. 1709.03.20

5. Uit de geschriften van Lambert Rijksz Lustigh - Stad en Lande archief.

6. Resolutieboek Stad en Lande van Gooiland 1646 - 1717. fol. 291 dd. 1709.11.20

7. ARA; Archief van de Rekenkamer der Domeinen, inv. nr. 755 bis Map 1.

8. De opdracht staat rechts onder op de Caarte van Goyland.

9. Rijnlandse oppervlakte-eenheden: 1 morgen = 8516 ca; 1 hont = 1419 ca; 1 (vierkante) roe = 14,19 ca. Rijnlandse lengtematen: 1 roe = 144 duim; = 3,767 m; 1 duim = 2,616 cm. De schaal van de kaart: 1 duim : 14400 duim.

10. ARA; Archief van de Rekenkamer der Domeinen, inv. nr. 755 bis Map 1, dd. 1709.12.12

11. Limietscheijdinge tusschen Goijlandt, ende Stigt van Utrecht na conventie van Ao 1719: ARA Hingman 2594

12. Inschinkeling, zie Woordenboek der Nederlandse Taal: Van Inschinkelen, Inspringende (scherpe) hoek; ook de daartoe besloten inham of hoek lands.

13. A.C.J. de Vrankrijker - Toelichting bij de oude kaart van het Gooi. 'Nieuwe Kaart van Gooilandt' circa 1725: ARA Hingman 2578.

OVERHEID

2011-07-30T10:15:00.001-07:00

10/04/03

People have
visited my page!

Overheid

Autoriteiten tegen erfgooiers

De erfgooiers hadden niet veel last ondervonden van de Abdis van Elten tijdens haar bewind en ook niet van de Hollandse graven. De maatschappij veranderde sterk in de Gouden Eeuw. De nieuwe machthebbers zorgden voor veel problemen en als reactie daarop kwamen de erfgooiers in verzet. Het begon met het, naar de mening van de erfgooiers, onteigenen van een flink stuk van het Gooi. De ‘overheid’ van die tijd stootte op fel verzet tegen de stichting van ‘s Graveland. De Drost van Gooiland, P.C. Hooft, liet de erfgooiers in de steek, nadat hij ook zijn oog had laten vallen op een kavel in de ontginning. Uiteindelijk werd een afdeling van het Staatse huurleger ingezet om de particuliere belangen van bepaalde regenten te verdedigen. Dat gebeurde notabene tijdens de 80 jarige oorlog. Er ontstond een nieuw Goois dorp. In tegenstelling tot de rest van het Gooi was de kloof tussen arm en rijk groot. De rijken bezaten grote landgoederen, die alleen zomers bewoond werden. De armen woonden op een smalle strook, ingeklemd tussen de weg en een vaart.

Ook de rest van het Gooi werd bedreigd door de nieuwe rijken. De reder van de walvisserij, Tijmen Hinloopen, kocht het landgoed Oud Bussem. Zijn zonen hadden zich reeds straffeloos vergrepen aan erfgooiers. Een kleinzoon van Tijmen, Francois Hinloopen, begon een proces tegen de erfgooiers. Door zijn goede contacten met Amsterdamse regenten lukte het hem dwang uit te oefenen. Hij wist het bestuur van Domeinen er toe te brengen de Staten voor zijn karretje te spannen. Die bevalen dan ook dat Stad en Lande een kaart van Gooiland moest maken met de aanduiding van de gemene gronden. Tevens moest er een lijst worden opgemaakt met alle gerechtigden. De kaart kwam in 1709 gereed, de lijst in 1708. Op de lijst stonden 1088 namen van gerechtigden, waarvan 624 niet-scharenden.

De erfgooiers werden ongeveer een eeuw met rust gelaten. Onder het bewind van koning Lodewijk Napoleon in 1809, mislukte de poging om de erfgooiers-gronden te verdelen. Napoleon lijfde Nederland in bij Frankrijk. De erfgooiers waren daarvan niet onder de indruk . In 1811 togen zij naar de Grote Kerk van Naarden om zich eensgezind te verzetten tegen delingen. De verdeling kwam er uiteindelijk onder koning Willem I. Door zijn halsstarrige houding in de Belgische kwestie was de staatsschuld hoog opgelopen. Willem I zocht dus naar mogelijkheden om de schatkist weer te vullen. Zonder raadpleging van de erfgooiers werden delingen uitgevoerd in 1836 en 1846. Domeinen verkocht een deel van de ‘gemene gronden’ en in ruil verkregen de gerechtigden het resterende deel in volle eigendom. Voor de erfgooiers betekende het echter, dat de oppervlakte waar zij ooit het vruchtgebruik hadden werd verkleind. Het eigendomsrecht was in feite een zoethoudertje.
Vanaf die tijd ging het bergafwaarts met het bestuur van Stad en Lande. De bestuursleden bestonden al snel uit burgemeesters, die alleen de belangen van de vroege projectontwikkelaars dienden. Stukken heide, gemeenschappelijk eigendom, werden verkocht buiten de eigenaren om. De burgemeester van Huizen en Bussum, Langerhuizen, behoorde zelf tot de projectontwikkelaars. Rond zijn landgoed Crailo wist hij door ruiling erfgooiersgrond te bemachtigen. Hier tegen werd actie gevoerd en jarenlange rechtszaken volgden. De opbrengst van de verkoop van zand langs de spoorlijn Hilversum - Bussum, verdween in de gemeentekas van Hilversum.

Het eigengereide bestuur van Stad en Lande had ook de jacht verpacht. De beroepsjager Harmen Vos schoot, einde 19e eeuw, een haas op het gemeenschappelijk domein. Gevolg een rechtszaak, waarbij Harmen terecht aanvoerde dat hij op ‘eigen terrein’ een haas had geschoten. De onlustgevoelens onder de erfgooiers leidden daarop tot actie en verzet. Er ontstond een oppositie tegen het Stad en Lande bestuur. Floris Vos, de eigenaar van het landgoed Oud Bussem, nam de leiding op zich. Hij richtte een nieuwe partij en nieuw bestuur op onder de naam ‘Hoofdbestuur van de Berechtigden tot de gemeene heiden en weiden van Gooiland’.

De burgemeester van Blaricum raakte betrokken bij het boerenprotest. Boerenjongens probeerden in 1903 vee op de Meent te brengen, tegen de zin van de burgemeester. Zoals toen gebruikelijk bij protesten en relletjes, liet de burgemeester soldaten komen. De Laarder Hendrik Smit riep: ‘Ze zullen je op je eigen land niet doodschieten. Dat durven ze niet’ . De burgemeester gaf bevel te vuren en de 22 jarige jongen werd dodelijk getroffen. Deze kwestie haalde de landelijke pers en uiteraard de regering. Na jarenlang touw trekken werd in 1912 de Erfgooierswet ingesteld.
De overheid had het slim bekeken. De wet stelde het belang van de landbouw op de eerste plaats. Het aantal veehouders was een minderheidsgroep binnen de leden van de nieuwe ‘Vereniging Stad en Lande van Gooiland’. Beide groepen kon men dus steeds tegen elkaar uitspelen. Logisch dat de overgrote meerderheid van de erfgooiers ook wel profijt wilde trekken van hun recht. Tijdens de crisisjaren, bij de verkoop van de Gooise heide gingen de meeste dan ook accoord met een fooi. De oude Floris Vos noemde het een bordje linzen. Een meevaller voor de Gooise gemeenten was de korting op de uitkering van de vele werkeloze erfgooiers. De aller armste leden betaalden aldus mee aan het natuurreservaat, terwijl de villa’s langs de hei in waarde stegen.

De toename van de Gooise bevolking, de woningnood en het teruglopend aantal veehouders, betekende het einde van de Vereniging Stad en Lande van Gooiland. Weer was er geen onafhankelijke voorzitter. De burgemeester van Naarden wist handig in te spelen op de situatie. Omstreeks 1970 ging de meerderheid van de erfgooiers accoord met de opheffing van Stad en Lande. De fooi was dit keer veel lager dan tijdens de crisisjaren.

BOERDERIJEN

2011-07-30T10:13:00.000-07:00

		boerderijen

05/25/03

People have
visited my page!

Boerderijen in het Gooi

HALLENBOERDERIJEN IN DE DORPEN

Op de arme zandgronden van het Gooi hadden de boeren vanouds de hallehuisboerderij. Een gebouw dat fundamenteel anders van opzet is dan stolp - en langhuisboerderijen. In haar opbouw doet zo’n boerderij type denken aan een hallekerk. Tussen de zuilen, hier de stijlen, bevindt zich de circa 6 m brede middenbeuk. Tussen de stijlen en de zijgevels de beide zijbeuken. Daarom wordt een dergelijke type een halleboerderij genoemd.

De lengte was afhankelijk van het aantal geledingen. De gebintsafstanden waren gemiddeld 4 m, dus bij zes gebintsvakken was de lengte ongeveer 24 m. Het woongedeelte bestond meestal uit twee van deze vakken. De lengteas van het gebouw was georienteerd op de windrichting tussen zuid-westen en het noordwesten. Dat wil zeggen, dat zowel de zware zuidwester stormen alsook de koude noordooster in de lengterichting langs de rieten kap waaide en weinig vat kreeg op het riet.

Bij het hallehuis lag het hooi niet inwendig opgeslagen, maar op het erf in een hooiberg. Centraal in het gebouw lag de dwars deel die via inrijdeuren was te bereiken. Hier werd een ankerbalkgebint toegepast met daarop een ‘slietenzolder’ waar de graanoogst van de akkers werd opgeslagen. De Gooise hallehuisboerderij werd gebruik voor het gemengde bedrijf , van zowel veeteelt en akkerbouw. Naast het erf lag vaak een kalver - of paardeweitje De omstandigheden waren hier vroeger te vergelijken met die in Drenthe en op de Veluwe: Voormalige heidevelden werden er met veel moeite omgezet in akkertjes waar rogge en gerst werd verbouwd. De veehouderij stond er in dienst van de akkerbouw. De bescheiden melkopbrengsten speelden nauwelijks een rol van betekenis. De akkers schreeuwden om bemesting; de veestapel werd dan ook in de eerste plaats gehouden vanwege de mest. Door de landbouw groeide de behoefte aan een efficiente bedrijfsvoering en - vooral - aan meer mest.

Indeling

De indeling van de Gooise boerderij vertoont veel gelijkenis met de hallehuisboerderijen uit andere provincies. De ingang van het voorhuis bevindt zich aan de voorkant in de korte gevel; hij geeft bij oudere boerderijen toegang tot de woonkeuken. Naast de centrale keuken liggen slaapkamers, een opkamertje en een karnhuis - hoewel melk voor de boeren in het Gooi geen hoofdzaak was werd er natuurlijk wel gebruik gemaakt van de opbrengst. Woonhuis en schuur waren door een brandmuur gescheiden. Langs de muur loopt de deel dwars door de boerderij. De dwarsdeel was bereikbaar via hoge en brede deuren, de zijbaander. Ter plaatse werd het rieten dak ‘opgelicht’ , omdat de zijmuren hooguit 1,75 waren. De schuur heeft, zoals elke hallehuisschuur, drie ‘beuken’, van elkaar gescheiden door de gebintsteunders. De zijbeuken waren in gebruik als koestal - vroeger uitgevoerd als potstal. Ten opzichte van de voedergoot, stonden de koeien stonden in een verlaagd gedeelte. Door dagelijks heideplaggen en stro onder de koeien te strooien, ontstond in de stalperiode een dikke laag mest. Boven de koeien was een lage zolder, hilde genaamd. Vanaf deze ruimte werd hooi naar beneden in de voergoot gegooid.

In een van de zijbeuken herinnert een groot raam vaak nog aan de periode dat in de schuur een ruimte in gebruik was als spin- en weefwerkzaamheden. Vaak had de schuur nog een gedeelte van de oude slietenzolder, waarop het ongedorste rogge werd opgeslagen.

STADSBOERDERIJEN

In het vestingstadje Naarden leefden boer en burger eeuwenlang samen tot beider voordeel. De boer kon zijn produkten direct afzetten bij het garnizoen en de burgers, die zo steeds vers voedsel ter beschikking hadden. Ook fungeerde de boerderij 1), bij belegering van de Vesting, als voedselvoorraad voor het ingesloten leger en burgerij. 2) Het garnizoen maakte bij allerlei gelegenheden altijd gebruik van de vervoermiddelen van de boeren. Zowel paarden als wagens werden bij tijd en wijlen gevorderd. Zelfs het vooroorlogse Nederlandse leger (en uiteraard de bezetters) spanden de vestingboeren voor hun karretje, zelfs voor de kanonnen. 3)

Boerderijen en woonhuizen stonden pal naast elkaar. De boerderijen waren daardoor aangepast aan de rechte straten en de beschikbare ruimte. Ze verschilden sterk van de boerderijen in de omliggende dorpen, met een hooiberg op het erf en een tuin ernaast. In plaats van het brandbare riet op de Saksische boerderijen werden in Naarden de daken bedekt met dakpannen. De voorschriften dateerden uit de 17e eeuw, na de grote brand, die het westelijk deel van de Vesting grotendeels verwoest had. Tot in de 19^e eeuw hadden de vestingboeren een gemengd bedrijf. De koeien stonden in potstallen en werd vooral gehouden voor de mest. 4) Dit was noodzakelijk om de zanderige akkers vruchtbaar te maken. Voordat de aardappel zijn intrede deed, verbouwde men boekweit en koren. De roggeoogst werd opgeslagen op slieten ( losse balken) boven de dorsvloer. De schoven konden daar verder drogen Iedere wintermorgen werden enkele schoven op de dorsvloer uitgespreid en de aren met de dorsvlegel bewerkt. Tijdens de hongerwinter in WO II werd deze manier van dorsen weer toegepast, omdat dorsmachines ontbraken.

Begin 20^e eeuw werd in Naarden de potstal vervangen door de schone groepstal. Vanaf die tijd

woonden binnen de wallen hoofdzakelijk veehouders , die tevens ’melkboer’ waren. Melk werd ook geleverd aan het vooroorlogse garnizoen, de levering geschiedde na inschrijving. In 1945 waren er nog 17 boerenbedrijven binnen de vestingwallen. Van deze veehouders waren er 7 niet van oorspronkelijke Gooise families afkomstig. ( Bijvoorbeeld de veehouders Linck waren van Duitse afkomst) De andere 10 waren scharende erfgooiers, die verenigd waren in de ’Vereniging van Stad en Lande van Gooiland’. Ze hadden het schaarrecht om hun ’schaar’ vee te laten grazen op de Naarder Meent en het Ondersloot. Nog in de 19^e eeuw was de schaardag op de 1 mei volgens de 16^e eeuwse tijdrekening, dat wil zeggende op 12 mei volgens de huidige kalender. 5) In de 20^e eeuw werd de schaardag afhankelijk gemaakt van de toestand van het grasgewas, wat neer kwam op omstreeks de 1^e mei. In de Gooise dorpen bepaalde deze datum ook de trouwdatum van de jonggehuwden. Praktisch alle jonge katholieke erfgooiers (alleen de dorpelingen van Huizen waren overwegend Hervormd) trouwden na het Paasfeest en voor de 12 mei. (tijdens de vastenperiode werd normaal nooit katholiek getrouwd ). De jonggehuwden konden dan gebruik maken van hun recht om goedkoop wat koeien te houden, van de opbrengst konden ze dan de winter doorkomen. 6)

In de winter vormde de mest en de gier een probleem. Veel mocht en kon niet opgeslagen worden op het boerenerf. Bij ijzel en strenge vorst moest de mest weggereden worden in wagens met gladde ijzeren ’banden’. Ook het paard kon uitglijden en werd daarom ’op scherp gezet’. In de hoefijzers zaten tapgaten, waarin stalen pinnen werden gedraaid. De mest ging gedeeltelijk naar een gepacht akkertje, de grootste afnemers waren de groente- en boomkwekerijen.

Naarden had oorspronkelijk een verzorgingsfunctie voor de omgeving, daarom waren er winkels en bedrijven. De vestingboerderijen behoorden tot de voedselleveranciers. Ze waren zichtbaar en ruikbaar aanwezig. (er werd zelden over geklaagd) Het leven en werken op die boerderijen maakte ook deel uit van de tradities van generaties Naardense jeugd. Naardense meisjes en jongens hebben jaarlijks tijdens de hooibouw deelgenomen aan het hooitrappen. Ongeveer 50 voer hooi werd in een maand tijd per boerderij ondergebracht. De buurtjeugd, ieder had wel een ’eigen’ boerderij om de hoek, kwam tijdens het lossen van het hooi opdagen. De kleinsten dansten en sprongen rond op de hooiklamp, de groteren stouwden het hooi in alle hoeken en gaten. Hiermee voorkwam de boer dat de hooiklamp te snel steeg en de hooischuur te vol raakte. Thuis kreeg de jeugd op z ‘n kop, omdat ze onder de hooikrok (graszaad) zaten. Bij het eieren rapen liepen ze weleens kippeluis op, dat kon flink jeuken.

Was de hooiwagen leeg, dan vochten de jongens om het paard naar de wei te brengen. Vaak werd het een dolle rit op ’het losse paard’ in wat ze noemden de viervoet. (galop) . Hoeveel

jongens zijn er niet iedere meimaand bij geweest tijdens het naar de wei brengen van de koeien. Eerst keken ze toe, hoe de bullenboer (meentbeambte) een houtvuurtje maakte op het boerenerf. De brandijzers werden gloeiend gemaakt en het vee werd gemerkt. Het nummer van de erfgooier werd ingebrand , bij de koeien in de horens, bij de paarden in de hoef. De inwoners van de Vesting behoorden tot verschillende geloofsrichtingen. De jeugd gedroeg zich niet verzuild en kwam naar ’zijn’ buurtboerderij. Voordat de koeien uit de stal gehaald werden volgde bij katholieke boeren eerst nog een ritueel. De boerin zegende het vee met een palmtakje dat gedoopt werd in wijwater. Ook dat hoorde er bij. Daarna werden de koeien een voor een van stal gehaald en op het erf verzameld. Vervolgens werden ze en masse en los door de vestingstraten naar de Meent gedreven. De jongens stonden dan, gewapend met een dikke stok, bij iedere straathoek of steeg. Vooral de jonge pinken konden nogal wild zijn. Buiten de Amsterdamse Poort hoefde niemand meer in te grijpen, de koeien roken de wei renden als dollen in die richting van de meent.

Tijdens het weideseizoen gingen veel jongens mee met ’hun’ boer naar de Naarder Meent. Daar hielpen zij door de koeien op te halen en naar de melkplek te brengen. Op zich een hele kunst en toer, want de Meent was een grote grasvlakte met enkele sloten, waarover hier en daar een gladde balk lag. Bovendien liepen de koeien van alle erfgooiers door elkaar. (niet alleen uit de Vesting) Alleen aan de tekening op de huid waren de koeien uit de verte te herkennen. De meeste koeien kwamen met melktijd wel opdagen, maar als een koe tochtig (paringsdrang) was ging ze zwerven. Zo’n koe kon afgedwaald zijn tot het uiterste westen (buurt IJsselmeerweg) of het uiterste oosten (Speeltuin Valkeveen). De beide uitersten lagen ongeveer 2.5 km uit elkaar. In de jaren dertig liep het vee via het Zuiderzeestrand langs het Fort Ronduit heen en weer. Hieraan is de naam Koeienzee ontleend. Zelfs hoogbejaarde Naarders halen nog weleens jeugdherinneringen op aan hun aanwezigheid bij de vestingboeren.

Een vestingboerderij was een slapende vulkaan. Iedere donkere wintermorgen ging de boer met een stormlantaarn (petroleumlamp) de koeien hooi voeren. Ook kon een boerderij in brand vliegen door hooibroei en een hele wijk in de as leggen. Door de lucht dwarrelende brandende hooislierten konden op grote afstand brand veroorzaken. Gelukkig kwam het maar een enkele keer voor, maar dan was het wel raak. In 1904 brandde de boerderij van de weduwe Aaltje Krijnen-de Gooijer af. (Gansoordstr. 15). Berucht is ook de boerderijbrand van 1929 bij Jacob Krijnen in de Beiert De laatste flinke brand vond plaats in 1940 in de boerderij van Aart Keijer. Deze stond op de hoek Vitusstraat / Westwalstraat. Gelukkig was de brandweer ook preventief bezig. Met een lang steekijzer aan het einde voorzien van een thermometer, kwamen ze regelmatig bij de boeren langs. Het was een ramp als zo’n hooischuur leeggehaald moest worden en het hooi op straat uitgespreid. Gelukkig wisselden de boeren bij het opslaan het gortdroge hooi van de wallen af, met het vochtige zware (voedzame) hooi uit de Buitendijken bij Muiderberg.

Wie nu een vestingboerderij in bedrijf wil vinden, zal tevergeefs zoeken. Het laatste overgebleven bedrijf (Bussummerstr. 27, 29, 31) van H.W. de Gooijer (begonnen in 1927) moest in 1967 stoppen op last van burgemeester Cramer. Deze 17^e eeuwse boerderij is afgebroken, om plaats te maken voor een rijtje nieuwbouwwoningen. Een dicht bebouwde kom verdraagt nu geen veehouderij meer. Wat nog rest zijn tot woningen omgebouwde boerderijen. Enkele ervan zijn van buiten nog herkenbaar. De boeren, waaronder vele erfgooiers, zijn eruit verdwenen.

Noten;

1 ] Stadsboerderijen is eigenlijk de juiste benaming. Nu echter in de Naardense woningadvertenties staat ’vestingpand’ of ‘vestinghuis’ , lijkt ook het begrip vestingboerderij geschikt.

2] Het zijn echter vooral de Franse troepen geweest, die tijdens het beleg in 1672 en 1813 van de voedselvoorraad hebben geprofiteerd.

3 ] Hoewel de boerenzoon Herman de Gooijer uit de Pijlstraat 12 nog geen militair was, moest hij bij het begin van WO I in 1914 met eigen paardetractie kanonnen wegbrengen naar Utrecht.

Einde WO II stal de Duitse wehrmacht zijn paard, net als bij de overige boeren.

4 ] In een potstal staat een koe op haar eigen mest. In het begin van de stalperiode stond ze in een kuil, die steeds verder gevuld werd met een nieuwe laag heiplaggen. Steeds steeg dus de mestbodem. Bij een moderne groepstal komt de mest in een goot achter de koe.

5) Omstreeks 1580 werd in het Gooi de eeuwenoude Juliaanse kalender vervangen door de huidige Gregoriaanse. (In de USSR pas in 1918) Nog in de 19^e eeuw hielden de erfgooiers vast aan de 1^e mei volgens de tijdrekening van voor 1580.

6) Het schaarrecht, recht om vee te laten weiden, werd hoofdzakelijk toegewezen aan gehuwde echtparen. Een erfgooiers weduwe mocht blijven scharen, maar dat noemde men ‘bij de gunst’. -------------------------------------------------------------------

Verklaring bij lijst en kaartje

1 ] Iedere letter geeft ongeveer de plaats aan waar een stadsboerderij (of een gedeelte) staat of stond in 1945 en/of 1915.

2 ] Dik gedrukt adres betekent; Nog besaand gebouw. Het kan zowel een woonboederij, woonhuis of schuur zijn.

3 ] Huisnummers, b.v. (33) dateren uit 1945, mar het pand uit die tijd bestaat niet meer.

4 ] Huisnummers, b.v. (175)

zijn overgenomen uit de adreslijst van 1915. Het betrof veehouders.

5 ] Sommige straatnamen uit 1915 zijn in 1918 vervallen : Bergstraat; Gijgelstraat; Korte Pijlstraat; 2^e Marktstraat; Oosteindestraat; Schipperstraat.

VHNOU1L.BRD De Omroeper Dec. 2001, jrg. 14, nr. 4

blz. 129/141

Recensie in EIGEN PERK , Historische Kring Hilversum, door Meyl van Aalst

HET JAAR VAN DE BOERDERIJ IN TUSSEN VECHT EN EEM

De lente van het Jaar van de Boerderij is aangebroken en dus is het eerste nummer van ‘Tussen Vecht en Eem’ meteen een extra dik themanummer en in zijn geheel aan het boerenbedrijf gewijd. Zeven auteurs gaan in op verschillende aspecten van het boerenbedrijf in het Gooi en de Vechtstreek; zelfs het archiefnieuws van de archivaris van Weesp heeft betrekking op de land en tuinbouw.

De reeks artikelen wordt begonnen met een overzicht van de verschillende types boerderijen in Nederland: de Fries huisgroep met stolp en de kop-hals-rompboerderij, de hallehuisgroep, die we in tal van variaties hier in het Gooi kunnen bekijken en de een-beukige huisgroep, waar de boerderijen-met-binnenplaats in Zuid-Limburg toe behoren. Duidelijk blijkt dat er geen kenmerkend ‘Nederlands’ boerderijtype bestaat. Genoemd worden ook de belangrijkste kenmerken van de Nederlandse boerderij; in bijna heel Nederland bestaat de boerderij uit een multifunctioneel gebouw. Het hele boerenbedrijf, wonen, werken, stalling en opslag, alles speelt zich af onder een dak. Belangrijk is ook de constructie van het gebouw. Omdat de basis van de traditionele bouw, die van de houtskeletbouw was, werd dat ene dak gedragen door reeksen gebinten en niet door muren. De beperkingen die deze wijze van bouwen oplegde, betekenden dat de functionele indeling de vorm volgde en niet andersom.

De vestingboeren in Naarden leefden in hun eigen stadse variatie op de hallehuisboerderij en hadden te kampen met allerlei typische ‘stadse’ problemen als ruimtegebrek (wat te doen met al je hooi) , snelverkeer (de Gooise Moordenaar versus je hooiwagen0 en de afstand tussen de boerderij en het land. Het artikel geeft een uitgebreide beschrijving van het leven en het werk van de boeren en hun plaats in de stad, met nadruk op hun invloed op de stadskinderen, die hielpen met de leukste klusjes. Zij hielpen met de hooiopslag en genoten van de Wildwest-taferelen als het vee door de straten werd gedreven. Het dagelijks leven wordt met veel nostalgisch gevoel voor detail beschreven en vooral bij de oorlogsjaren wordt uitgebreid stilgestaan. Bijzonder is de gedetailleerde beschrijving van de bewonersgeschiedenis van twee vestingboerderijen en de levensbeschrijvingen van de families die ze bewoonden. Ook is er als bijlage een beschrijving van de gebouwen zelf, met foto's’en plattegronden.

Het boerderijproject van de stichting Tussen Vecht en Eem richtte zich op de inventarisatie van de boerderijen gebouwd tot 1940 in deze streek. Het vormt daarmee een belangrijke aanvulling op het provinciale inventarisatieproject dat zich uitsluitend bezig hield met de stolpboerderijen. Wat blijkt? Op drie stolpboerderijen in Weesp na is het kenmerkende type voor ons deel van Noord-Holland het hallehuis in allerlei variaties, zoals blijkt uit het mooie overzicht met foto’s en ansichten van de boerderijen. Het project heeft gezorgd voor een verdere bewustwording van de geschiedenis maar ook van de kwetsbaarheid van de boerderijen, mede door de verdwijning van hun oorspronkelijke functie.

Aan een van de bases van de kolonisatie van de Horstermeerpolder lag een bijzonder samenwerkingsverband. Frederik van Eeden als kapitaalkrachtige maatschappijhervormer leverde de middelen en een groep Friese comministische/socialistische landarbeiders bracht hun arbeid in. Deze laatsten vormden met hun gezinnen de kolonisten in Van Eedens kolonie ‘Nieuwe Harmonie’, waar zij op coöperatieve basis werkten. Dit experiment mislukte al na een paar jaar, maar veel van de Friezen bleven en ontwikkelden zich tot zelfstandige boeren. Het leven in de polder was bepaald niet makkelijk, het duurde vele jaren voor de problemen met het kwelwater waren opgelost en er ook maar de eenvoudigste voorzieningen kwamen. Het artikel geeft een uitgebreide beschrijving van de Friese families en het gemeenschapsleven in de ‘rode polder’ in de eerste decennia van de twintigste eeuw, waarin de polder zich ontwikkelde tot een voor het Gooi belangrijk tuinbouwgebied.

Het artikel van Koning is een taalkundig gemoderniseerde versie van een artikel, verschenen in 1917 in het tijdschrift ‘Neerlands Welvaart’. Het bevat een beschrijving van de modelboerderij ‘Oud-Bussem’. Dit bedrijf was zo’n vijftien jaar daarvoor opgericht om te voorzien in de behoefte aan rauwe (onbewerkte) melk, beschouwd als gezonder dan melk die gepasteuriseerd of gesteriliseerd was. Een probleem was echter de bepaald niet hygiënische omstandigheden waaronder de koeien gehouden en gemolken werden. Ziekten als tyfus en tbc lagen dan ook voortdurend op de loer. Tot in details wordt beschreven hoe en waarmee de melk allemaal besmet kon raken; je leert meer over de melkproductie in het eerste decennium van de twintigste eeuw dan je ooit hebt willen weten! Op ‘Oud-Bussem’ nu liet men zien hoe het ook kon. In een prachtig nieuw gebouw van architect De Bazel werden de koeien onder steng hygiënische omstandigheden gehouden om de melk vrij te houden van ziekten en verontreinigingen. Het artikel is dus een – zij het zeer leerzame – curieuze reclameboodschap voor het bedrijf.

In Laren worden boerderijen bedreigd sinds de ontdekking van het dorp aan het eind van de negentiende eeuw. Ironisch genoeg zorgde de romantische kijk op het boerenleven van de kunstenaars-ontdekkers voor een onomkeerbare verandering van het aanzicht van het dorp. Steeds meer mensen wensten op gemakkelijke afstand van de stad op het platteland te wonen. Dus werden de open plekken volgebouwd en boerderijen gesloopt om plaats te maken voor huizen en winkels. Weliswaar werd het aanzicht van het dorp tegen de grootste uitwassen beschermd door de instelling van een schoonheidcommissie, maar pas in de jaren zestig konden panden tegen sloop beschermd worden door ze aan te wijzen als rijksmonument. Behalve door sloop, worden oude boerderijen tegenwoordig vooral bedreigd door de aanpassingen die gedaan worden om ze geschikt te maken voor moderne bewoning. Extra ramen, dakkapellen, maar ook sloop en herbouw met het oog op nieuw gebruik, zorgen ervoor dat weinig van de oorspronkelijke bouwkundige waarde bewaard blijft. Terecht wijst de auteur dan ook op het gevaar van de ‘disneyficering’ van Laren; voor de bezoeker wordt kunstmatig dat zelfde romantische idee over het oorspronkelijke boerenleven in stand gehouden.

In het artikel van Anetta van der Hulst wordt nu eens de geschiedenis van het boerendorp (in plaats van het vissersdorp) Huizen beschreven. Tot in de negentiende eeuw was het boerenbedrijf in Huizen het belangrijkste middel van bestaan. Men boerde op arme zandgrond en had het dus niet breed. Huizen heeft zijn eigen variant van het hallehuis waarin men woonde en werkte. Omdat men gewend was in deze stijl te bouwen , kwamen de vissers in dezelfde langgerekte huizen te wonen. De nadruk ligt hier op het boerenbedrijf in de twintigste eeuw, ook omdat enkele interviews aan de basis van het artikel hebben gestaan. De citaten uit deze interviews verrijken de boeiende beschrijving van het karige en zware boerenbestaan, dat in Huizen nu bijna verleden tijd is.

Ida Kemperman van het archief in Weesp beschrijft tenslotte de verkrijging van de archieven van een aantal regionale land- en tuinbouworganisaties, archieven die een groot deel van de twintigste eeuw beslaan. Ze geven een uitstekend beeld van de veranderingen die het boerenbedrijf de laatste zestig jaar in onze streek heeft ondergaan.

Van het uitknijpen van mee-eters bij pinken tot enquêteurs belaagd door hofhonden en van sneeuw op het beddengoed tot 'dysneyficering; het is duidelijk dat dit dubbele themanummer van ‘Tussen Vecht en Eem’ een lezenswaardige en belangrijke aanvulling vormt op verschillende aspecten van de landbouwgeschiedenis van onze streek.

Meyl van Aalst

Tussen Vecht en Eem, jrg. 21, nr. 1-2 mei 2003

Inhoud:

3 Chris Hofkamp, burgemeester Weesp. Voorwoord.

4 Programma Open Dag TVE . Zaterdag 17 mei 2003 te Weesp

5 Ingeborg Laarakkers. Fries, hallehuis of eenbeukig ? Over de typologie van een boerderij

11 Frans de Gooijer. Stadsboerderijen in de Vesting Naarden

34 Henk Michielse. Burgers, boeren en buitenlui op zoek naar oude boerderijen.

Het boerderijproject van TVE

45 Johan Frieswijk. Friese kolonisten in de Horstermeerpolder.

55 C.J. Koning. De “Hofstede Oud-Bussem”

79 Karel Loeff. De boerderij behouden? Het bouwkundig erfgoed van de Larense agrariër en

veranderde maatschappij.

87 Anetta van der Hulst. ‘Op het slechtste stukkie op Gods aardbodem zitten wij te boeren’

Boeren in Huizen.

99 Ida Kemperman. Archiefnieuws: Melkprijzen, quota, groengebied. De archieven van land-

tuinbouworganisaties in de Vechtstreek.

105 Activiteiten Jaar van de Boerderij 2003

25.07.2001

WEILANDEN

2011-07-30T10:12:00.000-07:00

11/29/02

People have
visited my page!

Weilanden

GRASLAND

INLEIDING
In het Gooi bestonden van ouds her verschillende soorten graslanden, zowel buiten- als binnendijks. Aan de kust lagen de laaggelegen vaak natte gronden, vooral bestemd als hooiland. Binnendijks meestal hooggelegen droge gronden, vooral gebruikt als weiland..

Allereerst de Meenten, de gemeenschappelijk weiden, waarop het vruchtgebruik van de erfgooiers rustte. Ze waren verdeeld in de:

Ooster Meent : Ten oosten van de Huizen haven en ten noorden van de dorpskern van Blaricum. Het bestond uit buitendijks en binnendijks gebied.

Hilversumse Meent: Ten noordwesten van Bussum en aan de westzijde van het Naardermeer. Oorspronkelijk bestond dit binnendijks gebied uit hoge en droge gronden.
Naarder Meent: Ten noordoosten en noordwesten van Vesting Naarden. Het bestond uit buitendijks en binnendijks gebied.

Schapen Meent : Ten westen van vesting Naarden. Op dit terrein is later het Tuindorp Keverdijk gebouwd.

Ondersloot : Ten zuiden van vesting Naarden. Vooral gelegen aan weerszijden van de Amersfoortse Straatweg.
------------------------------------
Vervolgens de Maatlanden in het buitendijkse gebied, gelegen aan de voormalige Zuiderzee kust. Deze lagen ten oosten van de Huizer haven en ten noorden van de dorpskern van Blaricum. Ze waren verdeeld in de:
Huizermaat; Laardermaat; Hilversumse Hoge of Bovenmaat; Bijvank; Huizerangerecht; Laarderangerecht.
---------------------------------
Verder de Buitendijken in het buitendijks gebied, gelegen aan de voormalige Zuiderzeekust. Het gebied lag ten westen van de Naarder Meent tot aan de oostgrens van Muiderberg. Onderverdeling :
De Rijven ; Stoppelen; Middelste Buitendijk; Voorste Buitendijk
------------------------------------
Als laatste de Bouwvenen. Het oorspronkelijke akkerland aldaar is later vooral als weiland gebruikt. Het terrein ligt, samen met het Molenveen, langs de Gooiersgracht op de grens tussen Blaricum en Eemnes.

BUITENDIJKS GEBIED
Voor de huidige Gooise kust lag tot in de vroege middeleeuwen een groot moerasgebied. Daarbinnen lagen vele meren, die nauwelijks in verbinding stonden met de Noordzee. De IJssel, Vecht en de Eem mondden uit in het grootste meer dat het Almere werd genoemd. Pas in de late middeleeuwen werd het Almere door stormvloeden omgevormd tot de Zuiderzee. Daarmee verdween ook het moerasgebied voor de Gooise kust. Door de verbeterde afwatering naar de Noordzee, van genoemde rivieren, daalde het waterpeil. Hierdoor kwamen de laaggelegen gronden tussen de monding van de Vecht en Eem droog te liggen en werden agrarisch bruikbaar.
Het kustgedeelte van de Ooster - en Naarder Meent was in gemeenschappelijk gebruik bij de Erfgooiers. Een ander groot deel van deze kuststrook raakte in de middeleeuwen in het bezit van de Sint Vituskerk en van het mannenklooster, beiden te Naarden. Na de Hervorming gingen de kerkelijke goederen over in handen van de Hervormde kerk of werden eigendom van het Burgerweeshuis. Het overige deel was al door de Abdij van Elten verkocht aan de stad Naarden en aan de dorpen Blaricum, Hilversum, Huizen en Laren. De plaatsen in Gooi- of Naerdinckland kregen op deze wijze gronden in bezit die weliswaar onder hun jurisdictie vielen, maar ver buiten de plaatselijke grenzen waren gelegen. Zo ontstonden aan de noord-oost kust de nu nog bekende namen als Huizermaat, Laardermaat, Hilversummer Hoge- of Bovenmaat en Huizerangerecht , Laarderangerecht en Bijvang. De Buitendijken aan de noord-west kust waren verdeeld in De Rijven, Stoppelen, Middelste en Voorste Buitendijk. Het buitendijks gebied werd, voor de aanleg van de Afsluitdijk, hoofdzakelijk gebruikt als hooiland.

OCTROOI TOT BEDIJKING
Door de getijden van de Zuiderzee slibde er klei aan op het buitendijks gebied, maar ook kalfde er stukken af. Om hieraan een einde te maken verzochten en kregen de Gooise plaatsen op 9 maart 1633 van de Staten van Holland en West-Friesland vergunning om een zomerkade aan te leggen. Behalve aan het ongewenst afkalven van de grond kwam door de aanleg van de kade ook een einde aan het overstromen van de maatlanden in de zomer. Dit maakte het mogelijk om na het hooien, vee te laten grazen. In de winter was er geen bezwaar tegen overstroming, juist had men daar voordeel van, omdat er weer een laagje vruchtbare klei werd afgezet.

WATERSCHAP EN HOOGHEEMRAADSCHAP
Het beheer van de zomerkade in de vorm zoals die geregeld was in het octrooi van 1633, omgezet in een reglement in 1828, hield stand tot 1927. De eigenaren vonden dat zij te weinig invloed hadden op het beheer. Bovendien werd steeds vaker afgeweken van de gewoonte kademeesters uit de ingelanden te benoemen. Toen dus in 1927 de ingelanden van de maatlanden meer zeggenschap wensten over het kadebeheer, konden de burgemeesters het daar wel mee eens zijn. Provinciale Staten van Noord-Holland namen het besluit tot oprichting van het Waterschap Gooische Zomerkade, met een direct door de ingelanden gekozen bestuur.
In 1979 werd het waterschap met nog een groot aantal polders beoosten en bewesten de Vecht samengevoegd tot het Waterschap Drecht en Vecht, dat na nog een aantal fusies met ingang van 1 januari 1997 is opgaan in het Hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht.

HILVERSUMSE MEENT

Wordt aangevuld

Bronnen :

1. De Eemlandtsche Leege Landen, ontginningen rond de mond van de Eem in de
12e en 13e eeuw. C. Dekker en M. Mijnssen-Dutilh 1995
2. Stadsarchief Naarden, Archief Burgerweeshuis Naarden, BWH/10.11, 30-11-1795.
3. Geschiedenis van Gooiland. Dr. D.Th. Enklaar en Dr. A.C.J. de Vrankrijker.
4. Streekarchief Hilversum, Collectie Perk, nr. 84, Stukken betreffende de
Gooische Maatlanden en de Gooische Kade ca. 1370-1852.
5. Stadsarchief Naarden, Resolutieboek van Burgemeester en Adjunct Burgemeester
en Raaden der Stad Naarden, OAN 37-1, dd 1714.
Stukken betreffende het beheer van de Gooische Zomerkade, gelegen tussen
Naarden en Eemnes, NAN 640, 1828-1870.
Archief Stad en Lande van Gooiland, Gooische Zomerkade 1633-1927, Waterschap
de Gooische Zomerkade 1927-1975, nrs. 262 en 359, Kaart 'Meenten, Gooische
Zomerkade', schaal 1 : 5000 (situatie van voor de ruilverkaveling van de
Maatlanden)
6. Zes polders bij Naarden. C.M. Abrahamse. Tussen Vecht en Eem , jrg. 7, nr. 2, mei 1989. p. 115-118
7. Archief Stad en Lande van Gooiland, inv. nrs. 262 en 359
8. Naerdincklant, Gooische studies. Dr. A.C.J. de Vrankrijker. 1947
9. Stadsarchief Naarden, Brievenboek van Burgemeesters en wethouders, NAN 6,7
en 8, 1819-1826
10. De zeeweringen en waterschappen van Noord-Holland, G. de Vries Az. Haarlem, 1864; in de derde druk bewerkt door D. Kooiman, Alphen aan de Rijn. 1936.

11. De zwadetijs, die de Gooiers wel, en de keurmede, die ze al dan niet verschuldigd waren aan het St. Janskapittel te Utrecht. TVE 2 jrg. nr. 3. sept. 1984 - Ir. T. van Tol p. 143 - 159
p 146 Detail van kaart van Perk, 1843, waarop meent en maatlanden zijn aangegeven
p 148 Kaartfragment, gebaseerd op de kaart van Perk (1843), op de kaart Ii bij Maris, eemnes, en op de topografische kaart. Tekening T. van Tol.
p. 149 Doch sindsdien is eeuwenlang over het verloop der grenzen tussen Gooi- en Eemland in krijg en in rechte getwist tot aan de Keizerlijke uitspraak van Karel V in 1535 (22) , waarbij men zich nog niet neerlegde ! De Eemnessers gingen nog kort daarvoor van de opvatting uit, dat de Gooiersgracht nabij de plaats van de huidige Leeuwenpaal niet vandaar in oostelijke richting moest ombuigen in de richting van de Eemsmond, doch in noordelijke richting moest worden doorgetrokken naar de Zuiderzee ! En in dat geval zou al het land, dat ten oosten daarvan gelegen zou zijn tot Eemnes gerekend moeten worden.
p. 150 Door diverse auteurs zijn berekeningen gemaakt ter bepaling van de oppervlakte van een zwade lands; ondermeer door Lustigh, Muller en de Vrankrijker. In zekere zin vergeefse moeite, omdat het geen oppervlakte maat is, doch een breedte maat. En een zwad had in beginsel een vaste breedte van 12 voet. Muller (24) merkt hieromtrent op : "Een zwade land schijnt volgens de hier voorkomende berekeningen 12 voeten te bevatten. Ik zeg 'schijnt', want sommige berekeningen komen niet uit, en geven een lager bedrag tot zelfs 8 voeten toe".
Het is jammer, dat hij niet vermeld welke berekeningen hij hiermede bedoeld, want in de gepubliceerde lijsten komen geen cijfers voor, waaruit zodanige berekeningen gemaakt zouden kunnen worden.
[FdG: Waarschijnlijk is de oppervlakte van in verschillende Maatlanden gebezigde ZWADEN niet overal gelijk. Een benadering is wel mogelijk. In het 'maatlandenboekje van de schaarmeesters uit 1843 ' stonden de oppervlakten aangegeven in ZWADEN, terwijl het kadaster dezelfde percelen aangaf in metrische oppervlakte maten. In 1824 heeft men dus al de omrekening gemaakt, waar Van Tol het over heeft]

Lees verder over de erfgooiers graslanden

Buitendijken

Maatlanden

12. R. Fruin, Informatie up den staet ... van Hollant ende Vriesland in den jaere MDXIV, Leiden 1866
13. B. van Ravesteyn e.a. Gedenkboek Hilversum 1424-1924. Hilversum 1924

14. Tussen Vecht en Eem jrg. 4, Dec. 1996 : De Gooische Zomerkade en de Maatlanden.

AFBEELDINGEN:
1. Stadsarchief Naarden NAN 486. 1816-1912: Stukken betreffende de werkzaamheden van het kadaster, de kadastrale leggers, de opmetingen, e.d.
2. Stadsarchief Naarden OAN 127.6 : Proces Verbaal der Grensregeling van Naarden 1824, met een ‘Figuratieve schets van de grensscheiding tussen de gemeente Naarden en Huizen.
3. De ligging van de Maatlanden en de zomerkade. (Topografische en Militaire Kaart van het Koninkrijk der Nederlanden , 1845-1850.

LANDBOUW

2011-07-30T10:11:00.002-07:00

		Landbouw

11/29/02

People have
visited my page!

Landbouw

HOOIBOUW BIJ DE NAARDER VESTINGBOEREN

Veel vestingboeren haalden vroeger hun hooi uit de Buitendijken, het gebied tussen de voormalige IJsselmeerweg en Muiderberg. Dit gebied was eigendom van de Hervormde kerk van Naarden en het Pater Wijnterfonds (het Burgerweeshuis) Dit buitendijks gebied werd 's winters overstroomd, voordat in 1932 de Afsluitdijk werd aangelegd. Het zeewater stroomde dan over de zomerdijk en liet een laagje vruchtbaar slib achter. Soms ging de zee te ver en brak door de Westdijk, zoals de winterdijk ter plaatse heet. De verschillende 'wielen' achter de dijk herinneren hier nog aan. Bij een doorbraak werd er veel zand uit de ondergrond los gewoeld en achter het dijkgat neergelegd, dit in tegenstelling tot het kleilaagje dat voor de dijk werd afgezet. Door het sliblaagje werd het weidegebied jaarlijks bemest en vruchtbaar gehouden. De kwaliteit en de opbrengst van het gras kwam dat ten goede. Het was een gewild gebied bij de boeren die het pachtten. De begaanbaarheid was echter voor de jaren dertig slecht. Het straatweggetje over de zomerdijk naar Muiderberg bestond toen nog niet. Dat betekende vooral voor de hooiwagens een hindernis, ze moesten een grote afstand afleggen over het onverharde pad. Om die reden was de pachtprijs lager naarmate het perceel dichter bij Muiderberg lag.

Mijn grootouders, Jan en Klaasje de Gooijer, pachtten het perceel dat aan Muiderberg grensde. Mijn vader, Herman de Gooijer, nam deze pacht later over. Op de kadasterkaarten van 1940 tot heden is de ligging direct terug te vinden, omdat naast dit perceel een tankgracht werd aangelegd. De plek van de vroegere inlaatklep, aan de Gooimeer zijde, heeft men gemarkeerd. Zelfs op luchtfoto’s is het herkenbaar. Tegenwoordig ligt op dit terrein een woonwijk van Muiderberg, naast de op- en afrit van de Hollandse Brug. Na 1932 moest het land bemest worden; een hele rit met de mestkar. Gelukkig lag er toen een klinkerweggetje, maar de afstand van de vesting tot ons perceel was 5 kilometer. Daarom werden er 'droge' koeien, 'vetweiers' en pinken geweid. Maar hoofdzakelijk bleef het in gebruik als hooiland. In de vijftiger jaren reden er voor het laatst ouderwetse hooiwagens getrokken door paarden. Hoe het er in die tijd aan toeging, wil ik trachten te beschrijven.

Het hooiland

Na de Eerste Wereldoorlog waren de maaimachines gekomen. Zo'n maaimachine, getrokken door een of twee paarden, gebruikte mijn vader bij het maaien in de Buitendijken. Deze machine had hij samen met twee vestingboeren en leeftijdgenoten, Kos en Maas, gekocht. Met deze boeren werkte mijn vader veel samen, ze gingen zelfs samen melken. Naast het hooiland in de Buitendijken pachtten veel vestingboeren, dijken, kaden, bermen en de vestingwallen. Bij de bermen en kaden kon nog gebruik gemaakt worden van de maaimachine, bij de wallen en dijken was men nog steeds aangewezen op het maaien met de zeis. Mijn vader pachtte ook wallen, onder andere bastion Oud Molen en Fort Ronduit. Daarnaast pachtte hij de Zanddijk met de 'Overlaat', de fortweg naar Ronduit, de 'Vuurlijn' met het zogenaamde 'Moordpaadje' en de bermen met de kuststrook langs het IJsselmeer tot aan Muiderberg.

Het maaien

De wallen werden dus met de zeis gemaaid, echt zwaar handwerk. Om goed en snel te kunnen maaien, was het noodzaak dat de zeis steeds scherp was. Dit werd niet bereikt door slijpen op een sten, maar door het 'haren' met het zogenaamde 'haargerei'. Het haargerei was een tweedelige set: hamer en spit. De hamerkop was een naar twee kanten toelopende slagpunt, enigszins afgerond, ongeveer 5 cm breed. Het spit was een klein aambeeldje, een stalen pen met een vierkante kop, iets bollend, 5 x 5 cm, met 12 cm onder de kop een oog waardoor een pennetje kon, om het wegzakken tijdens het haren te voorkomen.
Om te haren ging de maaier op zijn 'platte gat' zitten, op een droog plekje, benen gespreid, waartussen het spit iets schuin in de grond werd gedreven. Door middel van een gevorkte tak werd de zeis in de juiste stand gebracht, zodat het blad van de zeis midden op het spit lag. Door fijn gericht met de hamer te tikken werd het staal van de zeis precies evenwijdig uitgeklopt. (koudsmeden) In ongeveer twintig minuten werd de zeis gehaard en kon er weer een halve dag mee gemaaid worden. Die halve dag gold voor een vlak weiland, voor de wallen met oneffenheden, struiken en stenen, moest het haren vaker gebeuren. Na ieder gemaaid 'zwad' (baantje) werd door middel van een 'strekel' het snijvlak scherp gehouden.

Bij het maaien met de maaimachine met paardetractie langs de hellingen van de weg naar Fort Ronduit, haalde mijn vader halsbrekende toeren uit. In de Buitendijken was het voor hem met de maaimachine een fluitje van een cent, daar moesten alleen de hoeken met de zeis gemaaid worden. Alles moest er netjes af, want bij de jaarlijkse schouw werd daar opgelet.

Het hooien

Na het maaien lag het gras schuin over het land op stroken 'zwadden' genaamd. Na een paar dagen zonnig weer, werd het gras met de 'houten hooihark' gekeerd en de volgende dag werd het 'overal' gegooid, dat wil zeggen helemaal verspreid om door te zonnen. Daarna werd het met de hooihark geschud. als het dan goed droog was - hooi moet 'spoken' (ritselen) - harkte men het op lange stroken, 'wiersen' genoemd. Mijn vader reed het hooi op wiersen door middel van de harkmachine met een paardekracht. Vervolgens werd om het einde van de wiers een dubbel touw geslagen, dat bevestigd werd aan het paardetuig. Het paard trok de wiers bij gedeelten tot hooihopen. Van de samengeschoven wiersen werden netjes afgeronde 'oppers' (kleine hooibergen) gemaakt. Tien tot twaalf oppers waren een 'voer' hooi. De oppers konden rustig enige tijd op het land blijven staan. Dat was ook wel nodig vanwege het tijdrovende transport naar de boerderij. De afstand naar de boerderij was lang, er moest 's avonds en 's morgens gemolken worden en ook het bouwland moest worden bijgehouden. Maar het belangrijkste, het weer, kon plotseling omslaan, daarom was de hooibouw een zenuwslopende tijd. Mijn vader vermagerde zichtbaar in die periode.

Het opladen
Het opladen van een hooiwagen was niet zo eenvoudig als men zou denken, vooral het gladde korte hooi vol distels van de IJsselmeerkust was moeilijk te hanteren. Men moest ook zo kunnen laden, dat alles op de wagen bleef tot thuis in de hooischuur. De vestingboerderijen waren voor de beladen wagens een probleem apart. Het voer hooi moest zo groot mogelijk zijn, maar het moest ook door de deuren van de hooischuren naar binnen. De doorsnede moest passen in de deuropening, die 3 meter breed en 3,3 meter hoog was. De wagen werd na het laden nog eens 'afgekamd' om aan die maten te voldoen. Bij het transport mocht niets misgaan. Denk hierbij aan de vaak oude houten wielen, het ontbreken van vering, de ontaard slechte wegen (vooral door het zachte land) en bovendien de onstabiele topzware last. Het kwam wel voor, dat er een lading kapseisde, soms door materiaalbreuk. Niet zo'n beste beurt, want dan moest het hele pakket uiteen geplukt worden en opnieuw, eventueel, geladen.

Tenminste twee man waren nodig om een voer hooi te laden: een 'schoter' om met de vork het hooi aan te geven en een man op de wagen. Er werd begonnen met het vol stouwen van de bak tussen de leren. Vervolgens kwamen de 'burriehouten' erop om het oppervlak te vergroten, daarna begon het stapelwerk. De schoter gaf steeds flinke vorken vol naar boven. Terwijl de vork omhoog ging, draaide hij de vork een halve slag, zodat hij, als de lader het hooi greep, de vork vlot kon terugnemen zonder de lader te bezeren. De lader verwerkte het hooi tot een rol, die naar buiten uiteenlopend in dikte was . Deze plaatste hij links voor op de burriehouten. Daarna een kleine rol in het midden en vervolgens de rollen rechts voor. Zo werkte hij van voor naar achter tot de wagen met een laag bedekt was. Een voer hooi had acht lagen, er bovenop kwam nog een boomrol, zowel voor als achter. Daarna klonk voor de schoter het verlossende : "Vol ! .... Geef de boom maar aan !" Dan werd de 'weesboom' aan de lader toegestoken, die hij op z'n beurt aan de voorzijde iets nar beneden stak, zodat de schoter de 'voorbaan' over de kop van de boom kon leggen. Dan werd de boom naar achter gedrukt, alwaar de schoter de lus van de 'achterbaan' over de boom gooide en de lus in de 'gorhaak' stak. Nu kon men met twee of meer man de boom via de lus aansjorren, zodat het een hecht en stevig pakket werd. Met de houten hooihark werd het voer afgekamd voor de losse 'wissen' en om het netjes vierkant en pas te maken om door de hooischuurdeur te kunnen. Een keer gebeurde het, dat tijdens het gorren de weesboom brak. Een stuk van de paal sloeg op de rug van ons zenuwachtig paard. Dit vond plaats op de weg naar Fort Ronduit. Aan n zijde lag de gracht en aan de andere zijde een sloot. Gelukkig, door ervaring wijzer, hield iemand het paard bij het hoofdstel.
Een mooi voer hooi was een sieraad voor de boer. Sommige laders waren een meester in het vak! Mijn oom Bart Beijer wist zelfs van het korte gladde hooi van de IJsselmeerkust een mooi voer hooi te maken. Mijn leeftijdgenoot en neef, Wim de Gooijer, ontwikkelde zich ook tot een kundig lader.

Het transport
Vanaf Muiderberg naar de Vesting, trok een paard twee hooiwagens. De kromme dissel van de achterste wagen werd met een ketting aan de voorste wagen gekoppeld. Alleen bij het passeren van de dijkkruin werden de wagens afgekoppeld. Het was een prachtig gezicht, die hoog geladen hooiwagens de vesting te zien binnenrijden. Vaak lagen er jongens bovenop, die hadden meegeholpen bij het harken. Vanaf die hoogte keken zij in de slaapkamers op de bovenverdiepingen van de vestinghuizen.
Bij aankomst werden de hooiwagens voor een korte tijd op de straat voor de boerderij geparkeerd. Vervolgens werd het paard uitgespannen en achterom naar de paardestal gebracht, waar hij een emmer pompwater en voer kreeg. Daarna kregen de mannen en jongens pas koffie en brood. De hooiwagen werd vervolgens met vereende krachten door de grote deuren de hooischuur ingeduwd. Vaak ging dat niet zo gemakkelijk, dan moest het voer op straat afgekamd worden. Alleen de hooiwagen paste precies in de hooischuur, het paard kon de wagen niet naar binnen trekken omdat de ruimte daarvoor te krap was.

De hooischuur
Bij de vestingboeren werd het hooi in de boerderij opgeslagen. Onze eeuwenoude boerderij ‘Zwanenburg’ lag in de Bussummerstraat. De hooischuur daar, bestond uit twee hooivakken aan weerszijde van de inrit. Het rechtervak lag achter een 3,5 meter hoge muur en was 7 x 5,3 meter. Het linkervak werd begrensd door de deel muur en een grote hanebalk naast de inrit en was 7 x 4 meter. Als het hooi boven de hanebalk lag (3,5 meter boven de grond), kon ook boven de 'slieten' van de deel hooi worden opgetast. Men telde het aantal voeren hooi dat binnengehaald werd. Om de winter door te komen was er vijftig voer nodig. Was de hooischuur vol, dan was de inhoud van het ingezakte, aangestampte en ingedroogde hooi bij ons ongeveer 450 kubieke meter. Regelmatig werd gecontroleerd of er geen hooibroei optrad. Een brandweerman kwam dan met een steekijzer waaraan een thermometer was bevestigd. De temperatuur liep bij ons nooit te hoog op, vooral omdat er veel gortdroog wallenhooi lag opgeslagen. Gelukkig maar, anders zou het rampzalige gevolgen gehad hebben. Bij brand zou een heel huizenblok in de fik gevlogen zijn.

Het lossen
Was de wagen binnen, dan klom een vlugge figuur op het voer hooi, terwijl anderen de touwen losmaakten en de weesboom aanpakten. Dan was het noodzaak, de volgorde van het laden omgekeerd toe te passen bij het lossen. Wie dat niet doorhad, trok zich uit de naad. Gebruikelijk was dat de bouwmeester de wagen laadde en ook weer loste, vaak was hij tevens de voerman. Zolang het niveau van het hooivak lager was dan het hooi op de wagen, ging het lossen razendsnel. Dan was het aanpoten voor de doorgevers op het hooivak om het goed te pakken. Vrij snel was het hooivak op een hoogte, die gelijk was aan een vol voer. dat was in onze boerderij de hoogte van de grote ankerbalk. Hoe hoger het hooi opgetast werd, des te moeilijker werd het ontladen van de hooiwagen. Het opsteken van een steeds lager niveau werd zwaarder. Bij grotere hoogten moest het hooi trapsgewijs omhoog worden gestoken. Daarbij stond een man op een vlonder (bij ons het 'schavot' genoemd) boven de ankerbalk, die het hooi verder doorgaf. De buurtjeugd zorgde er echter voor, dat het hooiniveau niet te snel steeg. Traditiegetrouw kwamen buurtkinderen 'hooitrappen'. Ze dansten in het hooi en probeerden elkaar om te duwen. De grootsten hielpen met het verslepen en verstouwen van het hooi. Er deden zich weleens ongelukken voor. In de jaren veertig, sprong een zoon van de smid op de slietenzolder, zonder dat er een laag hooi op lag. Hij viel tussen de boomstammen door op de lemen vloer. Gelukkig werd zijn val gebroken door een laagje hooi, dat hij in zijn val meesleepte.
Dat vork voor vork aan elkaar doorgeven tot boven toe was geen grapje. Vooral als je bedenkt hoeveel kracht en handigheid er voor nodig was. Het was volzomer en bovendien viel de 'hooikrok' (graszaad), rijkelijk uit iedere opgestoken vork en dat viel in ogen en nek. Dit alles vermengd met ruime transpiratie was geen klusje dat je lachend onderging, hoewel er niet werd gezeurd.
Hooibouw was een zwaar karwei en bovendien was er altijd haast. Het was werken van donker tot donker, zes dagen per week ! Men moet niet voorbijgaan aan het feit, dat bij deze zware langdurige arbeid vrijwel altijd een beste stemming was. Soms werkte kleine voorvalletjes ontspannend. Een gebruinde dame van middelbare leeftijd stapte eens van haar fiets tijdens het afladen en vroeg of de boer haar plastronnetje gevonden had. Bij het topless zonnen was het bovenstukje van haar bikini in het hooi zoekgeraakt. Grote hilariteit onder de mannen. Van een speld zoeken in een hooiberg hadden ze weleens gehoord, maar wat was een plastronnetje ?

Hist. Tijdschrift voor Naarden : DE OMROEPER. OKT. 1991, JRG. 4. NR. 4. F.J.J. de Gooijer

WEVERS EN BLEKERS

2011-07-30T10:11:00.001-07:00

		Wevers en blekers

11/29/02

People have
visited my page!

Wevers en Blekers

STAMBOMEN

2011-07-30T10:09:00.000-07:00

		Stambomen

12/19/02

Stambomen

EEN ERFENIS VOOR 3562 ERFGENAMEN,

Het omvangrijke erfgooiersarchief wordt beheerd in het Stadsarchief te Naarden. Dit archief bevat naast talrijke Resolutieboeken, 530 archiefdozen. De totale inhoud hiervan kan letterlijk en figuurlijk veel stof opleveren. In het navolgende stukje wordt ingegaan op de inhoud van twee van deze dozen, namelijk de afstamming van de erfgooiers.

In 1912 werd bij wetgeving De Vereniging Stad en Lande van Gooiland opgericht, de heer E. Luden werd de eerste voorzitter. Na een bijna zeventig jarig bestaan vond de opheffing plaats in 1979. Het archief van de vereniging kwam onder beheer van de Stad en Lande Stichting. Op 25 november 1993 is dit gehele archief verhuisd naar het Stadsarchief te Naarden (1). Het materiaal is zeer omvangrijk. Naast de talrijke Resolutieboeken bestaat het uit 530 archiefdozen. Deze bevatten zeer veel informatie over eeuwen erfgooiersgeschiedenis. Vandaar in onderstaande bijdrage alleen iets over de erfgooiers afstammingslijsten. Deze liggen nu voor een ieder in het Stadsarchief ter inzage.

Een puzzel van ruim duizend stukjes

Anno 2002 is het archief nog volgens het oude oorspronkelijke systeem 'gerangschikt'. Ook nu zal het jaren duren eer het op hedendaagse wijze geordend en toegankelijk is. Desondanks valt het niet moeilijk veel interessants te ontdekken. Alleen al de archiefdozen 15.05 en 15.06 herbergen een schat aan informatie. De inhoud bestaat uit genealogische gegevens van de meeste erfgooierfamilies. De eerstgenoemde doos is gevuld met de stambomen uit Blaricum, Hilversum en Naarden, de tweede met die van Bussum, Huizen en Laren. Iedereen, die zich verdiept heeft in zijn 'roots', weet hoe boeiend maar ook tijdrovend zo'n hobby is. Juist zulke mensen beseffen hoe enorm het karwei is geweest om al deze afstammingslijsten te maken.
Voorzitter Luden had in 1915 alle Gooise gemeenten aangeschreven. Hij verzocht om toezending van oude erfgooierslijsten. Hiermee kon de vaste kern van vooral agrarische leden gecontroleerd worden.
In 1930 deden allerlei geruchten de ronde over een geheel of gedeeltelijke opheffing van Stad en Lande. Het gevolg was een grote toeloop van nieuwe leden. Omdat de bestaande lijsten nu niet meer voldeden, kwam Luden in een besloten vergadering met een voorstel. Zijn plan werd aangenomen. Het hield in, dat men van alle erfgooierfamilies afstammingslijsten zou laten samenstellen.
Stad en Lande gaf de opdracht aan het Genealogisch-Heraldisch Bureau, L.J. Beuningen van Helsdingen te Bloemendaal. Genoemde genealoog klaarde geheel alleen deze gigantische klus. De uitgebreide correspondentie tussen de secretaris van Stad en Lande Jan L. van Os en de genealoog bleef bewaard (3). Van 1931 t/m 1934 spitte Van Helsdingen in de Gooise archieven. Naast de kerkelijke DTB's (Doop-, Trouw en Begraafboeken) raadpleegde hij ook de impostkohieren op trouwen en begraven.
De werkzaamheden begonnen in oktober 1931. Stad en Lande zond aan het genealogisch bureau de ledenlijsten uit 1930. Deze lijsten waren tevoren door de Gooise gemeentesecretarissen voorbewerkt. Achter ieder lid vermeldden zij de voorouders voor zo ver ze deze in de Burgerlijke Stand konden vinden. De gemeenteambtenaren voerden dit uit als overwerk tegen betaling door Stad en Lande van f 1,50 per uur. De gemeente Huizen stuurde als eerste de voorbewerkte lijst in. Drie ambtenaren hadden hier in totaal 180 uur aan gewerkt. In de begeleidende brief aan Van Helsdingen schreef Jan L. van Os:
"In de laatste kolom is aangetekend de laatste stamvader, die Uw uitgangspunt is .... Er moet nu worden nagegaan, met de laatste stamvader te beginnen, of de geboorten uit wettige mannelijke lijn afstammen, en wel tot ongeveer 1700, daar de eerste lijst in 1708 is gemaakt. Zoodra een onwettige afstamming wordt aangetroffen, kan dit worden aangeteekend in de laatste kolom en behoeft niet verder gezocht te worden".
Op de lijst van 1708 (4) stonden 1088 personen. Het was een puzzel om hier wegwijs uit te worden.

Slapende leden worden wakker

Stad en Lande gaf de genealoog geen duidelijke taakomschrijving. Wat de precieze opdracht geweest mag zijn, ondubbelzinnig was ze niet. In de onderlinge correspondentie stonden over en weer vraagtekens. Vaak was er ook irritatie tussen de opdrachtgever en de uitvoerder. Pas in januari 1934 komt Stad en Lande op de proppen met een principile uitspraak. Met recht als mosterd na de maaltijd, want het werk had in 1933 gereed moeten zijn. Na de genealoog jaren te hebben laten ploeteren, kwam een schrijven, dat ook 19e eeuwse ledenlijsten bestonden. Als klap op de vuurpijl sleepte Stad en Lande de Erfgooierswet van 1912 erbij:
"De Erfgooierswet zegt, dat als vermoeden voor het erfgooiersschap geldt het voorkomen op een der door of vanwege de overheid of de vergadering van Stad en Lande vroeger opgemaakte lijsten".
Eenvoudig gezegd, van iemand die op de oude lijsten stond, behoefde niet bewezen te worden dat deze afstamde van de lijst van 1708. Op aandringen van Van Helsdingen stuurde Stad en Lande daarna de originele lijsten uit 1805, 1836, 1841, 1875, 1876 en 1886. Voor de genealoog was dit een vereenvoudiging. Bij de van vader op zoon scharende (agrarische) families waren oude schaarlijsten (recht om vee te weiden) automatisch de erkenning van het erfgooiersschap. Op hun stambomen verwees de genealoog nu naar vroegere schaar- of ledenlijsten. Het aantal scharende leden bleef vrij stabiel. De toename van de niet-scharende (niet-agrarirs) was bij bepaalde gebeurtenissen explosief. Vooral toen ten behoeve van het gestichte Goois Natuurreservaat het heidebezit van de erfgooiers in 1933 werd verkocht. Er dienden zich toen families aan die op geen enkele lijst na 1708 gestaan hadden. Deze zogenaamde slapende leden namen zelf een genealoog in de arm om als erfgooier erkend en toegelaten te worden. Vooral in Hilversum, waar in de 18e eeuw de doopboeken verbrand waren, gaf dit veel problemen. Ook elders werden veel pogingen tevergeefs gedaan. Het uiteindelijke resultaat was dat het aantal van 2122 leden in 1930 steeg tot 3562 in 1933. Het was ook de moeite waard, want na de verkoop aan het Goois Natuurreservaat ontvingen alle erfgooiers een uitkering van 566 gulden en vier cent. In de crisistijd van die jaren was dit een zeer aanzienlijk bedrag. Diep triest was echter dat de Gooise gemeenten, op Laren na, tijdelijk de steun aan werkloze erfgooiers verlaagden. Een gedeelte van het Natuurreservaat is dus op hen verhaald.
Na 1933 nam de belangstelling van de niet-scharenden voor Stad en Lande af. In de jaren zeventig nam dit weer toe bij de totale opheffing, waarbij per niet-scharend lid f 5244.- werd uitbetaald (5).

Voltooid verleden tijd

De kosten en het onderzoek werden door het Genealogisch-Heraldisch Bureau bepaald op f 5.- per dag (exclusief reiskosten). De gemeente Huizen was als eerste aan de beurt. De ledenlijst van Blaricum vroeg de genealoog in november op. Op 4 december verzuchtte hij: "Het werk is veel tijdrovender dan wellicht oppervlakkig geoordeeld is". Eind januari 1932 was hij, op vijf geslachten na, gereed met Naarden. De ontbrekende geslachten stamden uit Blaricum en Hilversum. Om tijd te sparen en geen dubbel werk te doen, verzocht hij eerst andere gemeenten af te werken. Hij schreef bovendien: "Ik ben sinds 18 December (1931) met het onderzoek der lijst Naarden bezig geweest en heb daaraan 36 dagen gewerkt".
Augustus 1933 vermeldde het bureau in een recapitulatie de stand van de werkzaamheden. Huizen en Naarden waren gereed, aan de overige gemeenten werd nog gewerkt. Ondanks dat waren er al 330 genealogien opgesteld. Toch ontbraken nog 211 genealogien, maar dat hield verband met de 19e eeuwse ledenlijsten. Er werd een vinnige discussie tussen Van Helsdingen en Stad en Lande over gevoerd. De genealoog wilde ook deze lijsten, tegen de zin van Stad en Lande, kritisch onderzoeken. Eind oktober 1934 werd dit geschil voorgelegd aan de waarnemend Rijksarchivaris van Noord-Holland. Deze koos de zijde van de genealoog. Het aantal onderzochte afstammingen was groter dan het uiteindelijke aantal erfgooiersfamilies. Veel van de nieuw aangemelde leden waren na onderzoek te licht bevonden en afgewezen.
De definitieve uitvoering van de stambomen was per familie verschillend. Uitgebreide genealogien beginnen omstreeks 1700 en bestaan uit 5 a 6 generaties. Anderen beginnen later, maar verwijzen vaak naar een stamvader uit een andere gemeente. Achter sommige 19e eeuwers staat het jaartal van een schaarlijst uit die tijd. De in de jaren dertig levende laatste generatie is meestal aangegeven met n of meer lidmaatschapnummers van de gemeente van inwoning. Deze nummers zijn van de erfgooierslijst uit 1930. Om een indruk te geven over de verdeling van het aantal leden per gemeente, volgt hier een overzicht.

Gooise Aantal gerechtigde Aantal verschil- Aantal stam- gemeente personen lende namen bomen
___________________________________________________________________________
1708 1930 1965 1930 1965 15.05 en 15.06
___________________________________________________________________________
Blaricum 104 165 307 31 44 63
Bussum 40 299 661 58 76 92
Hilversum 384 597 1258 84 98 154
Huizen 238 575 1604 30 57 72
Laren 160 401 684 48 59 94
Naarden 111 85 207 26 54 31
buiten Gooi 51 0 0 0 0 0
Totaal 1088 2122 4721
__________________________________________________________________________

Wie nu nog munt wil slaan uit zijn eventuele erfgooiersafstamming is te laat. Zelfs ten onrechte afgewezen aanspraken zijn vervallen. Het erfrecht van de erfgooiers behoort tot de voltooid verleden tijd.

NOTEN:
1) De Omroeper, Historisch tijdschrift voor Naarden, nr. 4, 6e jrg., okt. 1993
2) E. Luden - Het Gooi en de erfgooiers. De Kroon. Hilversum 1931
3) Stad en Lande archief, doos 417
4) ARA Den Haag, archief Grafelijksrekenkamer inv. nr. 755 bis omslag 3.
5) De Gooii en Eemlander, 7 maart 1985.

AFBEELDINGEN:
Blz. 15: Foto van een ambtenaar, die met een loep het teruggevonden doopboek van Hilversum bekijkt.
Onderschrift: "een der ambtenaren van het Rijksarchief te Haarlem". 11 Januari 1934

Blz. 19: Tekening van Jo Spier, met drie boertjes op weg naar Naarden. Onderschrift: "Op weg naar de twee millioen".

STAMBOMEN.doc

afgeleid van : VHTE9402.ERF TUSSEN VECHT EN EEM. 12e JRG. NR. 1, FEBRUARI 1994

BEROEMDHEDEN

2011-07-30T10:08:00.000-07:00

		Beroemdheden

11/29/02

People have
visited my page!

Beroemdheden

BEKENDHEDEN

Het Gooi heeft maar weinig beroemdheden voortgebracht, daarom is de verzamelnaam bekendheden beter op z’n plaats. Een aantal van deze personen staan hieronder vermeld in alfabetische volorde. Van genoemde personen volgt een korte beschrijving, volledigheid is onmogelijk. Sommige van hen staan al in andere hoofdstukken beschreven, dan is een link voldoende

ABDISSEN VAN ELTEN

GRAAF VAN HOLLAND, FLORIS V

HINLOPEN, FRANCOIS

HOOFT, P. C.

HORTENSIUS, LAMBERTUS

LUDEN, EMIL (1863 - 1942)

LUSTIGH, LAMBERT RIJCKSZ

RUYSDAEL, ISAACK

RUYSDAEL, SALOMON

VOS, FLORIS (1871 - 1943)

VOS, HARMEN

FLORIS VOS (1871-1943)

Floris Vos wordt zeventig (1941)

Wanneer iemand den leeftijd der sterken heeft bereikt, dan mogen zijn verdiensten jegens de gemeenschap, zoo hij die heeft, gereleveerd worden. Floris Vos, die vrijdag 21 November 1941 dien leeftijd bereikt, heeft vele verdiensten jegens de gemeenschap; hij stichtte in het Gooi de eerste modelboerderij , hij vocht voor de erfgooiers en hun rechten, hij porde slapende ministers wakker, hij bestormde tollen en hielp ze opruimen en toch ..... men zou bijna kunnen volstaan met zijn naam te vermelden en niet meer. Want die naam is zoo bekend, en de daden die er aan verbonden zijn evenzeer, dat alleen de jongste generatie er verder niets van weet. De ouderen herinneren zich dezen naam zeer goed en in ‘t Gooi kent ieder den nog levenskrachtigen “baas van Oud Bussem” met zijn typische grijzen hoed. Hoe Floris Vos in ‘t Gooi kwam, heeft hij ons indertijd zelf verteld.

“In 1902 keerde ik naar dit land mijner voorvaderen terug. Van mijn jongste jaren af had ik veel lust in ontginningen; ik was op het gymnasium geweest , doch het zittend leven was niets voor mij. We woonden in Utrecht. Mijn vader wilde dat ik hem in zijn dokterspraktijk kon opvolgen, althans een academische vorming zou genieten. Maar met een bezorgd hart zag hij me al op zeer jeugdigen leeftijd naar Hongarije vertrekken. Na verder nog eenigen tijd in het buitenland te hebben gezworven, vestigde ik een klein landbouwbedrijf op de Veluwe. Hiervoor was geen voldoende afzet te vinden en na 10 jaren kwam ik naar ‘t Gooi. Dat was zooals gezegd in 1902.

Ik had met v. Woensel Kooy het Bosch van Bredius gekocht, om hier een modelboerderij op te richten. Ook in dien tijd reisde ik veel in het buitenland. In 1906 was ik adjunct - commissaris - generaal voor Nederland op de Wereld-tentoonstelling te Milaan. Jan Scholte, de commissaris- generaal had n.l. groote moeilijkheden gehad en moest nu iemand hebben met een goed zenuwgestel. Van de Italiaansche regering kreeg ik het officierskruis in de Kroonorde van Italie, en werd eerelid van het Museum van Kunsten en Wetenschappen. Ik heb toen voor het eerst kennis gemaakt met de kleingeestigheid van de Hollandsche regeeringspersonen. Ik was voorgedragen voor het officierskruis van de Oranje -Nassau, maar die onderscheiding werd ingehouden, daar ik niet wilde toegeven aan het ministerieel verlangen, mij uit den Erfgooiersstrijd terug te trekken. Ik vond het toen ook niet meer noodig vergunning aan te vragen voor ‘t aannemen van de Italiaanse orde, hetgeen wettelijk was voorgeschreven. De heeren zijn er blijkbaar voor teruggeschrokken een rechtsvervolging in te stellen, hoewel ik de orde bij gelegenheid wel droeg”

Tot zoover Floris Vos over zijn komst in het Gooi. Oorspronkelijk stamde hij uit Huizen, waar zijn overgrootvader heelmeester was. Over zijn voorvaderen heeft deze militante erfgooier ons indertijd nog interessante bijzonderheden verteld. Het teekeny den man, die toen hij voor de erfgooiersrechten vocht, er niet tegen op zag duizend koeien op de marechaussee af te jagen, als hij vol trots zegt, dat hij van rechtschapen en eenvoudigen menschen stamt. “Daar ben ik trotscher op op, dan verwantschap met een of anderen rijken advocaat, die vol streken zit. Ik begrijp niet, waarom menschen zich zoo uitsloven om familie te zijn van een hooge oomme - let maar op, van gewone stervelingen zijn ze niet graag familie - of waarom ze moeite doen hun kinderen vooral deftig te doen trouwen. Laat ze zorgen, dat de kinderen flink op eigen beenen leeren staan “.

Als erfgooier

Als erfgooier zijn de daden van Floris Vos berucht en beroemd geworden en niet eerder eindigde zijn verbeten strijd voor de rechten der scharende erfgooiers, dan toen in 1912 de Erfgooierswet tot stand kwam.

Het was in die jaren van strijd, toen de Gooische gemeenten zich steeds meer land van de oude erfgooiersgemeenschap toe-eigenden; Floris Vos werd de vurige, onverzettelijke en ook handige leider en dat is bij tal van gelegenheden gebleken. Het zou waarlijk heel wat ruimte eischen deze hier weer te geven, de verleiding is te groot, doch er moet zuinig met het papier worden omgesprongen. Een van de hoogtepunten was wel het reeds gereleveerde feit van den veldslag tusschen 1000 koeien en de marechaussee, die de regeering naar de meenten te Blaricum had gezonden. Het was Floris Vos die, om bloedvergieten tusschen de “regeerings-troepen” en de erfgooiers te voorkomen, het legertje koeien op de politietroepen afstuurde; hij heeft er voor in de kerker moeten boeten, doch na 10 jaren strijd won hij den slag en maakte de Erfgooierswet een einde aan de openbare verwikkelingen. Floris Vos werd als afgevaardigde van de stad Naarden in het bestuur van Stad en Lande opgenomen, welke functie hij later vrijwillig heeft neergelegd.

Als tolbestormer

Als tolbestormer maakte hij zich landelijk nog meer naam dan als erfgooier. Heel ons land had plezier in dien vurigen kleinen Gooier, die niet met gepraat, doch met daden van leer trok tegen de volkomen ouderwetsche verkeersobstakels, waaraan iedereen een hekel had. Zijn befaamde bestorming van de tol te Muiden werd een keerpunt in de tollenhistorie; de autoriteiten in Den Haag waren wakker geschut.

Toen Floris Vos in 1929 candidaat werd gesteld voor de Tweede Kamer, kozen 40.000 Nederlanders den man, dien zij om zijn eigen voortvarendheid en frischheid van gedachten respecteerden ! Hij deed er goed werk, maar zijn frissche spontaniteit belette hem een doorgefourneerden politicus te worden.

Een veelbewogen leven heeft dezen 70-jarige achter de rug. En eerst de laatste jaren is het rustiger om hem heen geworden. Maar in den strijd om de erfgooiersrechten is hij een historische figuur, als tollenbestormer niet minder. Een man van een kranig en pittig karakter, die moeilijkheden te lijf wist te gaan; een Nederlander in den besten zin van dit woord. Die men nu eenmaal moet nemen zoo hij is. En dien wij gaarne vele jaren van goede gezondheid gunnen, al levert hij ons dan ook niet zooveel copy meer als eertijds !

KUNSTSCHILDERS

2011-07-30T10:06:00.000-07:00

11/29/02

People have
visited my page!

Kunstschilders

Schildersfamilie Van Ruysdael

• "Omstreeks 1590 verhuisde ene Jacob Jansz van der Graft van Blaricum naar Naarden. Zijn achternaam kan in verband gebracht worden met 't Slot te Blaricum dat in die tijd bekend stond onder de naam De Graft. Het Slot was een aanzienlijk huis dat in de Bouwvenen aan de Gooiersgracht stond. (...) De eerste eigenaar was de Amsterdamse burgemeester (1483) Dirck Heymansz Ruysch. Naar hem werd later het huis Ruysdael genoemd. Bij het huis hoorde een pachtboerderij (...). In 1722 wordt alleen nog de pachtboerderij genoemd. Om die boerderij gaat het nu, want waarschijnlijk stamt de familie Van Ruysdael af van een van de pachters van De Graft of Ruysdael. Terug naar Jacob Jansz met de toenaam Van der Graft, die uit een Blaricums geslacht van dorpsnotabelen stamde. Toen hij zich omstreeks 1590 in Naarden vestigde, nam hij de naam De Goyer aan. (...) Waarschijnlijk werden zijn zonen Jacob, Hermanus, Gerrit, Pieter, Salomon en Isaac geboren in zijn huis in de Peperstraat. Mogelijk schilderde Isaac in 1646 vanuit zijn ouderlijk huis het schilderij ‘Gezicht op Naarden’.
Na het overlijden van hun vader in 1616 vertrokken Salomon en Isaac naar Haarlem. Het huis in de Peperstraat bleef bewoond door de oudste zoon Jacob Jacobsz (ca. 1594-1656) (...) (In 1620) staat hij geregistreerd als schepen van de stad. Bij zijn nieuwe status hoorde ook een nieuwe naam en vanaf die tijd noemde hij zich Jacob van Ruysdael. Salomon en Isaac namen in Haarlem in navolging van hun oudste broer ook de naam Van Ruysdael aan. Het is duidelijk dat deze naamsverandering in verband stond met hun afstamming van een van de bewoners of pachters van het huis Ruysdael. Mogelijk diende de nieuwe naam ook ter onderscheiding van de overige familietakken. In Blaricum splitste het geslacht Van der Graft zich bijvoorbeeld onder meer op in de Rooms katholiek gebleven families De Goijer en Creijnen. Salomon van Ruysdael werd in 1623 opgenomen in het Haarlemse schildersgilde." Isaac was de vader van Jacob van Ruisdael (1628-1682), de beroemde landschapsschilder (die zijn naam altijd met -ui- schreef). Broer Pieter vestigde zich onder de naam De Goyer in Alkmaar. Een nakomeling van broer Gerrit Ruysdael verbleef nog in Naarden: Jan Aertsz Ruisendaal, ovl. 1727 [F.J.J. de Gooijer, 'De schildersfamilie (Van) Ruysdael uit Naarden' in: De Omroeper. Historisch tijdschrift voor Naarden 14 (2001), nr 1, p 31-36; vgl. P.W. Vrijlandt, 'De eigenaars bewoners van het Slot Ruysdael', in: TVE 5 (1975)].